ECT behandeling: Werking, indicaties, bijwerkingen en resultaten

ECT-behandeling (elektroconvulsietherapie) is een veilige behandeling met grote effectiviteit voor therapieresistente depressie, acute suïcidaliteit en andere psychiatrische klachten. Ondanks de veiligheid en effectiviteit (een succespercentage van tussen de 70 en 90 procent bij verschillende aandoeningen), wordt ECT meestal pas ingezet wanneer medicatie en psychotherapie onvoldoende aanslaan. De procedure is namelijk meer invasief doordat het onder narcose en met spierverslappers plaatsvindt. Ook is ECT geen wondertherapie en verhelpt het op de lange termijn niet de onderliggende oorzaken van de psychiatrische klachten. Op deze pagina wordt onder meer uitgelegd wat een ECT-behandeling inhoudt, voor welke indicaties de behandeling geschikt is en welke bijwerkingen en risico’s aanwezig zijn bij elektroconvulsietherapie.

Wat is ECT behandeling?

ECT behandeling is een psychiatrische behandeling waarbij onder anesthesie een kort elektrisch schokje door de hersenen wordt geleid om een therapeutische epileptische aanval op te wekken. ECT is de afkorting voor Elektroconvulsietherapie. Het is een moderne medische procedure die helpt om bepaalde processen in de hersenen te herstellen, waaronder de balans van belangrijke neurotransmitters zoals dopamine en serotonine. Ook bevordert het neuroplasticiteit: het vermogen van de hersenen om nieuwe verbindingen tussen zenuwcellen te vormen. Zo kunnen ernstige psychische klachten afnemen.

ECT is een evidence-based behandeling die wordt erkend door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en toonaangevende psychiatrische verenigingen wereldwijd, waaronder de American Psychiatric Association en de Nederlandse Vereniging voor Psychiatry. De zorgvuldig gecontroleerde elektrische stroom wordt toegediend aan de hersenen, onder narcose en na het toedienen van een spierverslappend middel. Dit betekent dat de patiënt tijdens de korte behandeling niets voelt en na afloop weinig bijwerkingen heeft. In het verleden leidde ECT wel vaak tot ernstige bijwerkingen door een gebrek aan voorzorgsmethoden, waardoor het ook wel “shocktherapie” werd genoemd.

Geschiedenis van ECT

De eerste ECT-behandeling werd in 1938 uitgevoerd. In de beginjaren werd de behandeling zonder verdoving en spierverslappers toegepast, wat vaak tot ernstige bijwerkingen leidde. ECT kreeg in de volksmond hierdoor een slechte reputatie, ook door films zoals One Flew Over the Cuckoo’s Nest, waarin de methode onjuist en wreed werd afgeschilderd.

Sinds de jaren ’50 is de techniek echter aanzienlijk verbeterd. De introductie van algehele anesthesie en spierverslappers maakte de behandeling veilig en pijnloos. Tegenwoordig wordt ECT met uiterste precisie uitgevoerd, waarbij de elektrische dosis zorgvuldig wordt getitreerd om een effectieve, maar zo kort mogelijke aanval te induceren, volgens de Duitse psychiater-onderzoeker Alexander Sartorius in The European Journal of Psychiatry.

Verschil tussen ECT en andere hersenstimulatie

Naast elektroconvulsietherapie zijn er ook andere vormen van hersenstimulatie, zoals transcraniële magnetische stimulatie (TMS) en diepe hersenstimulatie (DBS). TMS gebruikt magnetische pulsen in plaats van elektrische stroom om specifieke delen van de hersenen te stimuleren. Het is milder dan ECT en kan daarom zonder narcose worden uitgevoerd bij patiënten. Het is vooral geschikt voor milde tot matige depressies. Het is niet geschikt voor ernstige depressieve stoornis of een andere zware psychiatrische stoornis, zoals ECT dat wel is.

Diepe hersenstimulatie is een chirurgische procedure waarbij elektroden in de hersenen worden geïmplanteerd om chronisch elektrische signalen af te geven. DBS wordt als laatste redmiddel gebruikt bij ernstige, chronische aandoeningen, zoals de ziekte van Parkinson of ernstige dwangstoornissen, volgens de provisionele Nederlandse Richtlijn DBS. Het is minder geschikt voor acute situaties, zoals heftige zelfmoordgedachten, waar ECT wel bij kan helpen.

Hoe werkt ECT behandeling?

ECT-behandeling werkt door het opwekken van een gecontroleerde epileptische aanval die neurochemische veranderingen in de hersenen veroorzaakt. De elektroconvulsietherapie helpt de hersenen te ‘resetten’. Hoewel het exacte werkingsmechanisme nog niet volledig begrepen wordt, weten onderzoekers dat de opgewekte epileptische aanval een golf van neurobiologische effecten in gang zet, volgens een studie uit 2021 in Psychiatric Quarterly. Dit heeft vooral te maken met het herstellen van bestaande zenuwverbindingen en het stimuleren van de aanmaak van nieuwe verbindingen tussen neurotransmitters. Deze impact op de neuroplasticiteit van de hersenen helpt om ernstige psychiatrische klachten te verminderen.

Het behandelproces stap voor stap

Een ECT-sessie is een korte, veilige en gestandaardiseerde procedure die altijd onder toezicht staat van een team bestaande uit een psychiater, een anesthesioloog en gespecialiseerde verpleegkundigen. Hieronder wordt stap voor stap uitgelegd hoe het behandelproces van elektroconvulsietherapie eruit ziet.

1. Voorbereiding: De patiënt ondergaat een medische screening en vooronderzoeken (zoals bloedonderzoek en een ECG) om de fysieke geschiktheid te controleren voor de behandeling. Op de dag van de sessie moet de patiënt nuchter zijn en wordt soms premedicatie gegeven. Ook worden de hartslag en hersenactiviteit gemonitord.
2. Anesthesie: De anesthesioloog brengt de patiënt onder volledige narcose met een kortwerkend verdovingsmiddel. Hierna wordt een spierverslapper toegediend om krampen en spierbewegingen te voorkomen.
3. Stimulatie: Kleine metalen plaatjes, de elektroden, worden op het hoofd geplaatst. De psychiater dient vervolgens een gecontroleerde stroomstoot toe die zeer kort duurt, meestal tussen de 0,5 en 8 seconden.
4. Aanval: De stroomstoot wekt een therapeutische, gecontroleerde epileptische aanval op die meestal tussen de 20 en 60 seconden lang duurt. Door de spierverslapper is deze aanval alleen zichtbaar op de hersenactiviteitsmeter (EEG).
5. Herstel: Na de aanval wordt de patiënt naar een uitslaapkamer gebracht, waar deze in 5 tot 10 minuten rustig bijkomt. Het team controleert vitale functies en kijkt of er eventuele bijwerkingen zijn.

Neurobiologische effecten

ECT zorgt voor complexe biologische veranderingen die de hersenchemie en structuur beïnvloeden. De elektrische stimulatie herstelt de balans van belangrijke signaalstoffen in de hersenen, waaronder de neurotransmitters serotonine, dopamine en noradrenaline. Deze stoffen spelen een cruciale rol bij stemming en motivatie. Dankzij de toename van deze signaalstoffen kunnen hersengebieden beter met elkaar communiceren.

ECT zorgt ook voor een aanzienlijke verhoging van de concentratie van de Brain-Derived Neurotrophic Factor (BDNF). Dit is een eiwit dat een soort ‘groeimiddel’ is voor zenuwcellen en zo bijdraagt aan herstel van beschadigde verbindingen, volgens wetenschappelijk onderzoek uit 2021 in Experimental and Therapeutic Medicine. Door de toename van BDNF wordt neurogenese gestimuleerd, het aanmaken van nieuwe zenuwcellen. Dit gebeurt vooral in de hippocampus, een gebied in de hersenen dat belangrijk is voor stemming, geheugen en stressregulatie.

Voor welke aandoeningen wordt ECT gebruikt?

ECT wordt gebruikt voor verschillende psychiatrische aandoeningen, vooral wanneer andere behandelingen onvoldoende effect hebben gehad. In de lijsten hieronder worden de primaire indicaties en secundaire indicaties voor elektroconvulsietherapie opgesomd en toegelicht.

Primaire indicaties

• Therapieresistente depressie: ECT is zeer effectief voor ernstige depressie die niet met medicatie en psychotherapie verbeteren, en heeft een respons van tussen de 70 en 90 procent volgens een studie uit 2013 in Neuropsychopharmacology. De elektrische schokjes helpen met een krachtige en snelle ‘reset’ van de hersenchemie. Daarom is het bij vitale depressie (dat gepaard gaat met levensbedreigende voedselweigering) de eerste keuze.
• Depressie met psychotische kenmerken: Met een respons van tussen de 80 en 90 procent, is ECT zeer effectief voor een psychotische depressie waarbij wanen of hallucinaties optreden. De behandeling pakt namelijk niet alleen de stemming maar ook de psychotische symptomen effectief aan, volgens de Nederlandse psychiater Walter van den Broek van het Erasmus MC in The Journal of ECT.
• Acute suïcidaliteit: ECT wordt veel ingezet bij acuut gevaar van zelfmoord vanwege de snelle werking. Symptoomvermindering treedt vaak al binnen enkele dagen op, volgens onderzoekers van KU Leuven in een studie uit 2022, wat cruciaal is in een acute crisis.
• Katatonie: Bij katatonie, een ernstige psychomotorische stoornis met extreme bewegingsloosheid of juist agitatie, is ECT de eerste keus behandeling, volgens een studie uit 2018 in vakblad Neuropsychiatric Disease and Treatment. Tussen de 80 en 90 procent van patiënten reageren op een behandeling.
• Manie: Wanneer manie niet goed reageert op medicatie, of leidt tot gevaarlijke uitputting van de patiënt, wordt vaak elektroconvulsietherapie ingezet. De behandeling heeft een respons van ongeveer 80 procent bij patiënten, volgens een studie door ECT-specialist en onderzoeker Harold Sackheim uit 2021.

Secundaire indicaties

• Schizofrenie: ECT wordt overwogen bij therapieresistente vormen van schizofrenie of wanneer er sprake is van bijkomende katatone kenmerken. Een combinatie met medicatie zoals antipsychotica verhoogt de kans op respons op psychotische symptomen, volgens een studie uit 2018 in Current opinion in psychiatry.
• Postpartum psychose: ECT is een geschikte behandeling voor een acute psychose die kort na de bevalling ontstaat, volgens Amerikaanse onderzoekers in The Journal of ECT, vanwege de noodzaak van een snelle respons en het vermijden van medicatie die de moeder-kind binding kan verstoren.
• Neuroleptica maligne syndroom (NMS): ECT kan de symptomen zoals koorts en spierstijfheid keren bij deze zeldzame en levensbedreigende bijwerking van antipsychotische medicatie, doordat het de fysiologische toestand van de patiënt stabiliseert, volgens onderzoekers van de Universiteit van Michigan in een studie uit 2019.
• Parkinson met depressie: Door de invloed van ECT op de dopaminehuishouding kan de behandeling naast de depressie ook tijdelijk de motorische symptomen van Parkinson verbeteren, volgens een Japanse studie uit 2021 in het specialistische blad Movement Disorders.

Wat zijn de bijwerkingen van ECT?

De bijwerkingen van ECT zijn over het algemeen mild en tijdelijk, maar moeten zorgvuldig besproken worden om op de hoogte te zijn van de risico’s van behandeling. Hieronder worden acute bijwerkingen tijdens of direct na behandeling opgesomd en uitgebreid besproken, en leggen we uit welke geheugenproblemen en langetermijneffecten mogelijk zijn door ECT.

Acute bijwerkingen (tijdens/direct na behandeling)

• Hoofdpijn: Ongeveer 45% van de patiënten ervaart hoofdpijn, volgens uitkomsten van een Britse onderzoeksgroep naar de veiligheid en bijwerkingen van ECT in 2003. Deze hoofdpijn wordt vaak beschreven als een zwaar of kater-achtig gevoel, en reageert doorgaans goed op standaard pijnstilling.
• Spierpijn: Lichte tot matige spierpijn, met name in de nek en schouders, kan optreden door spiercontracties die zelfs bij het gebruik van spierverslappers voorkomen. Meestal verdwijnen de spierklachten binnen 24 uur.
• Misselijkheid: Zo’n 25% van de patiënten ervaart misselijkheid of moet braken na behandeling, wat meestal wordt veroorzaakt door de algehele narcose. Vooral bij eerste behandelingen komen deze bijwerkingen voor, volgens een studie uit 2016 in Psychiatric Clinics.
• Verwardheid: Een tijdelijke desoriëntatie en verwardheid bij het ontwaken van de narcose. Deze verwardheid gaat vanzelf weg bij de meeste patiënten binnen een uur, volgens een studie uit 2013 in Electroconvulsive Therapy in Children and Adolescents.
• Cardiovasculaire risico’s: Een kortstondige stijging van de bloeddruk en hartslag kan optreden. Dit is zeldzaam, maar ernstig, en wordt geminimaliseerd door constante monitoring en begeleiding van de anesthesioloog.
• Gebitsschade: Schade aan het gebit of een tongbeet kunnen tijdens de behandeling voorkomen door het samentrekken van de kaken. Een beschermend mondstuk voorkomt bij de meeste patiënten dat hier echt sprake van is.

Geheugenproblemen door ECT

Geheugenproblemen door ECT komen regelmatig voor maar zijn in de meeste gevallen tijdelijk van aard, volgens een studie uit 2020 door een grote groep Australische en Nieuw-Zeelandse onderzoekers. Na de kuur ervaart een flink deel van de patiënten anterograde amnesie (problemen met het opslaan van nieuwe informatie) en retrograde amnesie (verlies van herinneringen van vóór de behandeling). Met moderne technieken worden mogelijke bijwerkingen zoals geheugenklachten geminimaliseerd, zoals het gebruik van unilaterale ECT (stimulatie aan één kant van het hoofd) en een zorgvuldige, geïndividualiseerde dosering van de stroom.

De problemen met het kortetermijngeheugen verdwijnen bij de meeste patiënten binnen een paar weken tot enkele maanden. Bij een deel van de patiënten gaan sommige herinneringen rond de behandelperiode, van weken tot maanden voor de start van de behandeling, permanent verloren, of verdwijnen sommige geheugenklachten niet. Precieze cijfers hierover variëren tussen studies. Volgens Zweedse onderzoekers in een studie uit 2020 zou het om zo’n 15% van alle patiënten gaan.

Langetermijneffecten

Uit grootschalige studies naar de effecten van een moderne ECT-behandeling op de lange termijn is geen bewijs gevonden voor structurele of blijvende hersenschade, volgens een wetenschappelijke review uit 2013 in Neuropsychopharmacology. Patiënten knappen vaak ook cognitief op van een behandeling. Naast de onderliggende psychiatrische aandoeningen, ervaren ze dan verbeterde cognitieve functies zoals een betere concentratie, besluitvorming en snelheid van denken.

Hoe effectief is ECT behandeling?

ECT behandeling is een van de meest effectieve behandelingen in de psychiatrie, met responspercentages van 70-90% bij therapieresistente depressie, bipolaire stoornis en andere psychiatrische klachten, volgens een studie uit 2012 in vakblad Bipolar Disorders. Naast het hoge succespercentage werkt ECT ook zeer snel, wat het geschikt maakt voor acute, gevaarlijke situaties bij ernstige psychiatrische aandoeningen. De Number Needed to Treat (NNT) voor ECT bij ernstige depressieve klachten wordt geschat op 2 tot 4, wat betekent dat 2 tot 4 patiënten behandeld moeten worden om één persoon een significant positief effect te geven. Dit is een buitengewoon hoog succespercentage in de psychiatrie.

Effectiviteit bij depressie

ECT is veel effectiever dan het switchen van medicatie bij patiënten met therapieresistente depressie. Het aantal patiënten dat aanzienlijke verbetering ziet na ECT (het responspercentage) ligt op 70 tot 90 procent, volgens een grote Britse studie naar de veiligheid en effectiviteit van ECT uit 2003 in The Lancet. Overstappen op een ander depressivum heeft slechts een responspercentage van zo’n 30 tot 40 procent, volgens een belangrijke studie uit 2006 in American Journal of Psychiatry. Het uiteindelijke aantal patiënten dat volledig herstelt van de klanten (het remissiepercentage) ligt bij ECT gemiddeld rond de 50 tot 60 procent.

De snelheid van de werking van ECT is ook een belangrijke factor. Waar medicatie vaak 4 tot 6 weken nodig heeft om effect te hebben, treedt verbetering na ECT vaak al op na 2 tot 3 behandelingen, wat neerkomt op de eerste week of tweede week van de kuur.

Terugvalpreventie

Hoewel ECT zeer effectief werkt, heeft het wel een hoog terugvalrisico wanneer er geen geschikte vervolgbehandeling plaatsvindt. Zonder nazorg of preventieve maatregelen ervaart 50% tot 80% van de patiënten een terugkeer van de symptomen binnen zes maanden tot een jaar, volgens een studie uit 2013 in Neuropsychopharmacology. ECT is dus erg effectief in symptoombestrijding, maar neemt de onderliggende kwetsbaarheid niet volledig weg. Voor een duurzaam resultaat en het voorkomen van terugval moet ECT altijd gecombineerd worden met een vervolgtraject, zoals het optimaliseren van de medicatie en het starten of verder gaan met psychotherapie.

Bij een hoog risico op terugval wordt onderhouds-ECT ingezet. Hierbij krijgen patiënten met regelmaat een behandeling als preventie. De frequentie wordt geleidelijk afgebouwd, bijvoorbeeld van wekelijks naar maandelijks, om stabiele remissie te behouden.

Wie komt in aanmerking voor ECT?

Je komt in aanmerking voor ECT wanneer je lijdt aan een ernstige psychiatrische aandoening die onvoldoende reageert op andere behandelingen, volgens de Nederlandse richtlijn Elektroconvulsietherapie (ECT) van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatry. ECT is een krachtig therapeutisch middel en wordt daarom alleen toegepast volgens strenge klinische richtlijnen. De beslissing voor ECT is altijd een afweging tussen de potentieel grote voordelen van de behandeling en de mogelijke risico’s.

De procedure voor het starten van een behandeling omvat een gedetailleerde informed consent procedure door de behandelend psychiater. Hierbij wordt de patiënt uitgebreid geïnformeerd over het doel, het proces, de verwachte resultaten en alle mogelijke bijwerkingen en risico’s. De patiënt moet de informatie begrijpen en vrijwillig akkoord gaan met de behandeling. De procedure stelt de eis dat de patiënt wilsbekwaam is om de behandeling te begrijpen en toestemming te geven. In uiterst zeldzame en ernstige situaties kan in Nederland ECT worden toegepast als gedwongen behandeling, volgens de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz), maar hiervoor moet wel voldaan worden aan strenge voorwaarden.

Wanneer wordt ECT overwogen?

ECT wordt overwogen als eerstelijnsbehandeling bij zeer urgente aandoeningen waar sprake is van acuut levensgevaar, zoals acute suïcidaliteit, ernstige voedselweigering bij depressie of levensbedreigende katatonie. In de meeste gevallen wordt ECT echter pas overwogen wanneer eerdere behandelingen onvoldoende werkten. De indicatie is bijvoorbeeld sterk wanneer iemand bij depressie niet of onvoldoende reageert na het falen van minimaal twee antidepressiva in adequate dosering en over een voldoende lange periode, volgens Nederlandse richtlijnen.

Als de patiënt in het verleden al een goede respons had op een eerdere ECT-kuur, wordt de kans op succes bij een nieuwe episode als hoog ingeschat en kan ECT eerder worden overwogen. In sommige gevallen is ECT ook eerder een optie vanwege een uitgesproken patiëntenvoorkeur of wanneer de patiënt ernstige bijwerkingen ervaart (of verwacht te ervaren) bij medicamenteuze behandelingen.

Contra-indicaties

Er zijn tegenwoordig geen absolute contra-indicaties meer voor ECT. Dit betekent dat er geen medische aandoening is waarbij de behandeling altijd verboden is. Wel zijn er relatieve contra-indicaties waarbij het behandelteam een grondige risico-afweging zal uitvoeren, volgens de Richtlijn Elektroconvulsietherapie (ECT): Anesthesiologische zorg bij ECT. Relatieve contra-indicaties zijn aandoeningen waarbij ECT meer risicovol is voor de gezondheid. Een verhoogde hersendruk door een hersentumor of bloeding en een recent hartinfarct zijn voorbeelden van zulke relatieve contra-indicaties. Het risico op complicaties is ook hoger bij kwetsbare groepen, zoals zwangere vrouwen en ouderen. Toch kan ECT in deze groepen veiliger zijn dan bepaalde medicatie, volgens Amerikaanse onderzoekers in Journal of Psychiatric Practice.

Wat gebeurt er tijdens ECT behandeling?

Tijdens ECT behandeling doorloop je een zorgvuldig protocol dat je veiligheid en comfort waarborgt. De moderne procedure is zeer gestandaardiseerd en bovendien kort. De behandeling vindt altijd plaats in een ziekenhuis onder begeleiding van een multidisciplinair team. Dit bestaat uit een psychiater, een anesthesioloog en gespecialiseerde verpleegkundigen. De patiënt zelf ervaart tijdens de sessie zelf geen pijn door de narcose. In de minuten na een procedure wordt de patiënt uit de narcose gebracht en gemonitord. Na een paar uur, wanneer de effecten van de narcose grotendeels zijn uitgewerkt, mag deze weer het ziekenhuis verlaten.

Voorbereiding op ECT

De voorbereiding op een ECT-behandeling begint normaal gesproken een paar weken voor de eerste sessie. Via preoperatief onderzoek wordt een medische screening gedaan om vast te stellen of de patiënt lichamelijk geschikt is. Dit omvat bloedonderzoek en een ECG (hartfilmpje). Soms zijn aanvullende onderzoeken nodig, zoals een MRI-scan, bij specifieke medische risico’s. Ook kunnen bepaalde medicijnen tijdelijk gestopt of in dosering verlaagd worden in overleg met het behandelteam. Zo kunnen benzodiazepines de effectiviteit van de ECT verminderen en kan lithium in combinatie met ECT risico’s verhogen, volgens een studie uit 2010 in The Journal of ECT.

Op de dag van de behandeling moet de patiënt strikt nuchter zijn in verband met de narcose. Dit betekent meestal minstens 6 uur vasten voor vast voedsel en 2 uur vasten voor heldere vloeistoffen. Vanwege de narcose en de mogelijke tijdelijke verwardheid mag de patiënt ook niet zelf autorijden na afloop. Regel daarom dus vervoer voor de terugreis en informeer de omgeving (school of werk) over de afwezigheid.

De behandeldag

De ECT-sessie is een korte procedure die plaatsvindt op een behandelkamer van het ziekenhuis. Bij aankomst meldt de patiënt zich bij de afdeling psychiatrie en kleedt zich om. Voor de voorbereiding wordt een infuus ingebracht in de arm en monitoring aangesloten voor de hartslag, bloeddruk, zuurstofverzadiging en EEG. De anesthesioloog geeft extra zuurstof en dient vervolgens via het infuus het kortwerkende slaapmiddel (narcose) en de spierverslapper toe.

Nadat de patiënt in slaap valt, worden de elektroden op het hoofd geplaatst. De psychiater dient de stroomstoot toe, wat slechts 0,5 tot 8 seconden duurt. De gecontroleerde epileptische aanval die hierdoor wordt opgewekt, duurt vervolgens 20 tot 60 seconden. Direct na de epileptisch insult wordt de patiënt uit de narcose gehaald en naar een uitslaapkamer gebracht. Het ontwaken duurt zo’n 5 tot 10 minuten. Hierna krijgt de patiënt observatie in de slaapkamer voor een paar uur totdat alle functies stabiel zijn en zelfstandig gelopen kan worden. Dan volgt ontslag uit het ziekenhuis, onder begeleiding van een familielid of kennis, en moet de rest van de dag rust worden genomen.

Hoeveel ECT behandelingen zijn nodig?

Voor de meeste patiënten zijn minstens 6 tot 12 ECT-behandelingen nodig in de acute behandelfase, volgens de Amerikaanse psychiater en onderzoeker John Rush in The Journal of clinical psychiatry. Het totale aantal benodigde sessies varieert afhankelijk van de ernst van de aandoening, de snelheid waarmee de patiënt verbetert en het bereiken van volledige remissie. Een behandelschema is doorgaans intensief in het begin en wordt altijd geëvalueerd door de behandelend psychiater. Respons wordt gemonitord op basis van klinische scores en de observatie van de patiënt. De behandeling stopt zodra de patiënt vrij van symptomen is of wanneer een zogenaamd “plateau” in verbetering wordt bereikt. Een plateau betekent dat er na meerdere sessies geen verdere klinische winst meer is, ook wanneer de behandeling wordt voortgezet.

Acute behandelfase

De acute behandelfase is gericht op het zo snel mogelijk bereiken van een volledige symptoomvermindering (remissie). Deze acute serie bestaat meestal uit 6 tot 12 behandelingen. Het standaard behandelritme is twee tot drie sessies per week. De respons wordt continu gemonitord, maar na elke 3 tot 4 behandelingen vindt ook een formele evaluatie plaats. Op basis van klinische scores en de observatie van de patiënt, wordt dan besloten of de behandeling wordt voortgezet of gestopt. Hoewel er geen vastgesteld maximum aantal behandelingen is, gaat het aantal sessies meestal niet boven de 20 tijdens de acute fase.

Onderhouds-ECT

Vanwege het hoge terugvalrisico na een succesvolle acute ECT-kuur is een onderhoudsbehandeling vaak noodzakelijk om herstel vast te houden, volgens onderzoekers van Trinity College Dublin in het blad Neuropsychopharmacology. Indicaties voor onderhouds-ECT zijn patiënten met een voorgeschiedenis van regelmatige en ernstige terugval, of bij patiënten die op geen enkele andere manier (zoals medicatie of therapie) in remissie zijn gebleven. Normaal gesproken is onderhouds-ECT altijd in aanvulling op andere behandelingen, zoals onderhoudsmedicatie en psychotherapie.

Onderhouds-elektroconvulsietherapie begint vrij snel na de acute kuur, maar de frequentie van de sessies wordt wel geleidelijk afgebouwd. Meestal begint het wekelijks en wordt het vervolgens afgebouwd naar tweewekelijks, tot maandelijks of zelfs minder vaak. De duur van de hele onderhoudsfase varieert, maar is meestal tussen de 6 tot 12 maanden. Bij patiënten met een zeer chronische en therapieresistente aandoening kan onderhouds-ECT soms jarenlang worden ingezet.

Wat zijn alternatieven voor ECT?

Alternatieven voor ECT zijn andere hersenstimulatie-behandelingen, medicatie-strategieën en psychotherapie. ECT wordt in veel gevallen pas overwogen wanneer minder invasieve behandelingen, zoals medicatie en psychotherapie, onvoldoende effectief zijn gebleken. De afweging voor ECT of een alternatieve behandeling wordt gemaakt op basis van effectiviteit, risico’s, de urgentie en de mate waarin de aandoening therapieresistent is. De doorslaggevende factor in het kiezen voor ECT boven deze alternatieven is vaak de combinatie van urgentie en effectiviteit, volgens een studie door de onderzoeksgroep Consortium for Research in Electroconvulsive Therapy (CORE) uit 2006. Bij acute suïcidaliteit of katatonie is een snelle en krachtige respons nodig die medicatie of minder intense stimulatietechnieken niet kunnen bieden.

Medicamenteuze alternatieven

Voor patiënten die onvoldoende reageren op de eerstelijnsbehandeling (vaak SSRI’s), zijn er verschillende medicatiestrategieën die als alternatief voor ECT worden ingezet. In de lijst hieronder wordt een overzicht gegeven van medicamenteuze alternatieven in plaats van ECT.

• Switchen van medicatie: Dit is de meest voorkomende stap. Bij een ‘switch’ wordt overgestapt op een antidepressivum uit een andere klasse, zoals MAO-remmers. De respons op een medicatieswitch bij therapieresistente depressie ligt rond de 30-40%, wat aanzienlijk lager is dan de 70-90% van ECT, volgens Harvard-onderzoeker en psychiater Andrew Nierenberg. Het is vooral geschikt bij minder acute situaties.
• Combinatietherapie: De bestaande medicatie kan worden versterkt door een tweede middel toe te voegen zoals lithium, een atypisch antipsychoticum of schildklierhormoon.
• Ketamine: Ketamine (en de neusspray esketamine) werken snel en worden steeds vaker overwogen bij therapieresistente depressie en acute suïcidaliteit. Ketamine is minder invasief dan ECT, maar de langetermijneffectiviteit en duurzaamheid van de respons zijn nog onderwerp van onderzoek en worden over het algemeen lager ingeschat dan die van ECT, volgens een studie uit 2023 in Psychiatric Quarterly.

Andere hersenstimulatie technieken

Naast ECT zijn er andere methoden om de hersenactiviteit te beïnvloeden. Hieronder wordt een overzicht gegeven van andere hersenstimulatie technieken dan elektroconvulsietherapie.

• Transcraniële magnetische stimulatie (TMS): TMS gebruikt magnetische pulsen om hersencellen te stimuleren zonder dat narcose nodig is. Dit maakt TMS een geschikt alternatief voor patiënten die geen anesthesie willen of kunnen ondergaan. TMS is echter wel minder effectief dan ECT voor ernstige vormen van therapieresistente depressie en andere zware psychische klachten, volgens een vergelijkende studie uit 2014 in Psychological Medicine.
• Nervus vagus stimulatie (NVS): Dit is een chirurgische implantatie van een apparaat dat de nervus vagus (zwervende zenuw) stimuleert. NVS wordt overwogen voor chronische, langdurige therapieresistente depressie en werkt zeer geleidelijk (vaak meerdere maanden nodig). Dit maakt het niet geschikt voor acute crisisinterventies zoals ECT, volgens Spaanse onderzoekers in Journal of affective disorders.
• Diepe hersenstimulatie (DBS): DBS is een experimenteel en zeer invasief chirurgisch alternatief dat als laatste redmiddel wordt overwogen bij extreem therapieresistente depressie of dwangstoornissen.

Wat kost ECT behandeling?

ECT behandeling wordt vergoed vanuit de basisverzekering bij een medische indicatie. Als erkende medische behandeling valt het onder de verzekerde zorg in Nederland. Dit betekent dat de kosten in de meeste gevallen worden gedekt door de basisverzekering van de patiënt, zolang er een duidelijke medische indicatie is vastgesteld door een psychiater. Hoewel de behandeling wordt vergoed, zijn de kosten wel onderhevig aan het verplicht eigen risico voordat de verzekeraar overgaat tot volledige vergoeding.

De afrekening van de kosten in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) verloopt via zorgpaden, die worden vastgelegd in een DBC/Zorgproduct. De totale kosten van de ECT-kuur, waaronder de voorbereidende onderzoeken, de narcose en de nazorg direct na de sessies, worden in één pakket via het ziekenhuis gedeclareerd. De zorgverzekeraar betaalt de kosten van dit DBC/Zorgproduct direct aan de zorgaanbieder. De setting waarin de behandeling plaatsvindt, heeft invloed op de totale kosten en de verblijfsduur, maar in beide gevallen is er sprake van vergoeding via de basisverzekering.

Mocht er niet zijn voldaan aan de indicatiecriteria, en de zorg niet vergoed worden, kunnen de totale kosten voor een ECT-behandeling in Nederland variëren tussen de € 5.000 en € 15.000 of meer. De totale kosten zijn dan uiteindelijk afhankelijk van het ziekenhuis, het aantal behandelingen en de complexiteit van de monitoring.

Waar kun je ECT behandeling krijgen?

ECT behandeling wordt aangeboden in gespecialiseerde psychiatrische ziekenhuizen en sommige algemene ziekenhuizen met een polikliniek psychiatrie. ECT is een zeer gespecialiseerde behandeling die uitsluitend beschikbaar is in instellingen die beschikken over de benodigde expertise en faciliteiten. Dit zijn meestal academische ziekenhuizen of grote psychiatrische ziekenhuizen met een speciaal ECT-team. De wachttijden voor een ECT-kuur kunnen variëren per zorgaanbieder. Bij urgentie, zoals acute suïcidaliteit of vitale depressie, zijn er vaak spoedprocedures om patiënten binnen enkele dagen te kunnen behandelen.

Je kunt niet op eigen initiatief starten met een ECT-kuur. De behandeling verloopt altijd via een strikte verwijsprocedure. De eerste stap is een verwijzing van de behandelend psychiater (of soms een behandelend arts) naar een ECT-centrum. Deze verwijzer moet de medische noodzaak en de eerdere mislukte behandelingen vaststellen. Het ECT-centrum beoordeelt vervolgens de aanvraag via een uitgebreide medische en psychiatrische screening. Ook heb je recht om een second opinion aan te vragen, bijvoorbeeld bij twijfels over de diagnose of de voorgestelde behandeling.

Veelgestelde vragen