Snel een kliniek in de buurt vinden

Mensen met ADHD hebben 2 tot 3 keer meer kans op het ontwikkelen van een verslaving dan mensen zonder ADHD, volgens Amerikaanse onderzoekers in het vakblad Clinical Psychology Review. In de Nederlandse verslavingszorg is dit goed zichtbaar. Volgens onderzoek door Jellinek heeft ongeveer 15 tot 20 procent van patiënten in de verslavingszorg ADHD.

Het verband tussen ADHD en verslaving is duidelijk, maar in de praktijk wordt het toch vaak over het hoofd gezien. Dit komt onder meer doordat ADHD-symptomen vaak overlappen met verslavingssymptomen. Veel mensen met ADHD zijn ook niet goed op de hoogte van de extra risico’s om verslaving te ontwikkelen.

In dit overzichtsartikel wordt uitgelegd waarom ADHD mensen sneller verslaafd maakt. We leggen uit welke rol dopamine speelt bij ADHD en verslaving. We bespreken welke effecten drugs hebben op een ADHD-brein, en hoe risicovol ADHD-medicijnen precies zijn. Daarnaast geven we een uitgebreid overzicht van de behandelopties bij probleemgebruik.

ADHD zorgt dat je sneller verslaafd raakt aan alcohol, cocaïne, nicotine en andere drugs. In dit artikel leggen we uit waarom dit zo is en hoe je hulp kunt zoeken.

Wat is ADHD?

ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) is een ontwikkelingsstoornis die zorgt voor aandachtsproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit. Het is een van de meest voorkomende psychische aandoeningen en treft zowel kinderen als volwassenen. Zo’n 3 tot 5 procent van alle volwassenen Nederlanders heeft ADHD, volgens onder meer de Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-3 (NEMESIS). Volgens de definitie van de DSM-5, het handboek voor psychologen, gaat een diagnose van ADHD om aanhoudende problemen met focus, rust en impulsbeheersing die zorgen voor problemen op school, het werk of in relaties.

ADHD wordt vaak onderverdeeld in drie soorten. Deze verschillen in de type symptomen en in de precieze oorzaak van deze klachten. De eerste soort is ADD (Attention Deficit Disorder). Hierbij is vooral sprake van moeite met focus, organisatie, het afmaken van taken en dagdromen. De tweede soort is vooral gericht op de hyperactiviteit en het verlies van impulsbeheersing. Iemand is dan voortdurend rusteloos, praat vaak zonder nadenken, en kan niet stil zitten. Het derde subtype is een combinatie van de twee. Dit type komt het meest voor. Ongeveer 60 tot 70% van de mensen met ADHD heeft het, volgens neuropsycholoog Erik Willcutt in Neurotherapeutics.

Wat is de oorzaak van ADHD?

De oorzaak van ADHD heeft te maken met de verminderde beschikbaarheid van een paar belangrijke stoffen in de hersenen. Specifiek met de neurotransmitters dopamine en noradrenaline, volgens een studie uit 2011 in Biological psychiatry. Deze boodschappercellen zijn bij mensen met ADHD van nature minder aanwezig, met name in de prerfontale cortex. Dit is een deel van de hersenen dat belangrijk is voor de regelfuncties, zoals plannen, organiseren en emotieregulatie. Door het tekort aan de neurotransmitters die nodig zijn voor de communicatie tussen zenuwcellen, werken de regelfuncties bij mensen met ADHD minder goed.

Het tekort aan dopamine en noradrenaline beïnvloedt ook het beloningssysteem. Mensen met ADHD zoeken daarom vaak naar sterke, onmiddellijke prikkels die het tekort aan dopamine compenseren. In de praktijk zorgt dit voor meer risicovol gedrag zoals middelengebruik, volgens een studie uit 2011 door onderzoekers van het Amerikaanse National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism(NIAAA).

Wat zijn de kernsymptomen van ADHD?

De kernsymptomen van ADHD zijn aandachtsproblemen en hyperactief en/of impulsief gedrag. Bij volwassenen is hyperactiviteit vaak minder zichtbaar en is er meer een innerlijke onrust. In de lijsten hieronder worden de symptomen van ADHD opgesomd en toegelicht.

Aandachtsproblemen (onoplettendheid):

• Moeite met focus: Niet kunnen concentreren op taken en snel afgeleid zijn door niet-relevante prikkels. Iemand is bijvoorbeeld in een vergadering, maar denkt aan vijf andere dingen tegelijk.
• Organisatieproblemen: Een chaotische administratie onderhouden, afspraken regelmatig vergeten, en spullen (zoals sleutels en een telefoon) vaak verliezen.
• Uitstelgedrag: Het moeilijk vinden om taken te starten, vooral als ze saai, complex of langdurig zijn. Dit symptoom is vaak een gevolg van zogenaamde task paralysis.
• Vergeetachtigheid: Alledaagse dingen vergeten, zoals het betalen van een rekening, een afspraak bij de tandarts of wat er gisteren gegeten was.
• Detail-blindheid: Fouten maken door onzorgvuldigheid, onvoldoende doorlezen van instructies of het over het hoofd zien van belangrijke details.
• Moeite met luisteren: Vaak niet op lijken te letten in een gesprek of met de gedachten ergens anders te zijn, door een beperkt concentratievermogen.
• Taken niet afmaken: Veel projecten beginnen met enthousiasme, maar er slechts weinig afmaken. Snel interesse verliezen zodra de nieuwigheid van iets verdwijnt.

Hyperactiviteit en impulsiviteit:

• Motorische onrust: Veel friemelen met handen of voeten, wiebelen op een stoel, of constant verlangen om op te staan en te bewegen.
• Innerlijke onrust: Voortdurend ‘aan’ staan in het hoofd, waarbij gedachten en ideeën elkaar snel opvolgen.
• Te veel praten: Anderen onderbreken, monologen geven en de eigen woorden niet filteren.
• Impulsieve beslissingen: Handelen zonder na te denken over de gevolgen op lange termijn, zoals ondoordachte aankopen doen of ontslag nemen tijdens een ruzie.
• Ongeduld: Niet kunnen wachten, gefrustreerd raken bij vertragingen of traagheid van anderen.
• Emotionele disregulatie: Snelle stemmingswisselingen hebben en te heftig reageren op situaties, vaak door een lage tolerantie voor frustratie.
• Sensatie-zoekend gedrag: Een voortdurend verlangen hebben naar spanning, risico’s en nieuwe prikkels om het onderliggende dopaminetekort aan te vullen.

ADHD bij volwassenen vs. kinderen

ADHD uit zich anders bij volwassenen dan bij kinderen, volgens een studie uit 2012 in vakblad Journal of attention disorders. Symptomen worden vaak subtieler, maar niet minder problematisch. In de tabel hieronder worden de verschillen tussen ADHD bij volwassenen en kinderen toegelicht.

Veel volwassenen met ADHD ontwikkelen compensatiestrategieën die de symptomen maskeren, zoals het creëren van vaste structuren, het overmatig inzetten van lijstjes, of het vermijden van uitdagende taken. Dit kost energie en kan bijdragen aan chronische vermoeidheid en burn-out. De compensatie vindt vaak ook onbewust plaats, volgens een studie door Canadese onderzoekers in ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders. Dit betekent dat volwassenen van zichzelf niet doorhebben ADHD te hebben, maar hier wel hun gedrag en leven op hebben aangepast.

Een late diagnose ADHD komt vaak voor bij bepaalde groepen. Vooral bij het ADHD-subtype van onoplettendheid, dat tijdens de kindertijd geen hyperactief gedrag vertoonde, volgens een Europese studie uit 2014 in Expert review of neurotherapeutics. Met name vrouwen vallen in deze categorie. Ook mensen met een hogere intelligentie kunnen de symptomen langer compenseren met hun intellectuele vermogens. De problemen worden dan pas zichtbaar wanneer de complexiteit van het leven toeneemt door studie, werk of een gezinssituatie. Daarnaast worden symptomen zoals vergeetachtigheid, stemmingswisselingen of chaotisch zijn regelmatig ten onrechte toegeschreven aan karaktertrekken. Er wordt dan geen neurologische oorzaak achter gezocht.

Waarom zijn mensen met ADHD verslavingsgevoelig?

Mensen met ADHD zijn verslavingsgevoelig door een complexe combinatie van neurologische, psychologische en sociale factoren. De link tussen ADHD en verslavingsgevoeligheid is uitvoerig onderzocht; mensen met ADHD hebben 2 tot 3 keer meer risico op het ontwikkelen van verslaving, volgens een grote studie uit 2011 in Clinical Psychology Review. Uit onderzoek blijkt dat er vier belangrijke mechanismen hiervoor zijn: het dopamine-tekort bij ADHD, de problemen met impulscontrole, het sensatie-zoekende gedrag, en de problemen om de eigen emoties te reguleren.

1. Dopamine tekort en zelfmedicatie: ADHD-hersenen hebben een chronisch laag niveau van de neurotransmitter dopamine, ook wel bekend als het geluksstofje. Dopamine is cruciaal voor motivatie en beloning. Verslavende middelen zoals nicotine, cocaïne en alcohol verhogen tijdelijk de hoeveelheid dopamine. Dit geeft mensen met ADHD het gevoel dat ze eindelijk normaal kunnen focussen, rustiger zijn of beter kunnen functioneren. Het belonende effect van deze middelen is groter dan bij mensen zonder ADHD, door het natuurlijke tekort aan dopamine, volgens een studie uit 2011 in Molecular Psychiatry. Dit vergroot de kans op nieuw gebruik en de ontwikkeling van verslaving.
2. Problemen met impulscontrole: Verminderde impulscontrole is een kernprobleem van ADHD. Het beïnvloedt het vermogen om onmiddellijke beloningen uit te stellen, volgens een meta-analyse uit 2016 in Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging. Door verminderde impulscontrole wordt het moeilijker om ‘nee’ te zeggen tegen onmiddellijk plezier en direct stimulatie. Ook wanneer de negatieve gevolgen duidelijk zijn (hoewel deze door ADHD ook vaak niet overzien worden). Daarnaast zorgt het gebrek aan remming ervoor dat mensen met ADHD eerder en vaker experimenteren met middelen.
3. Sensatie-zoekend gedrag: De hersenen van mensen met ADHD zoeken constant stimulatie en prikkels om het natuurlijke tekort aan dopamine te compenseren. Saaiheid is vaak ondraaglijk, volgens recent onderzoek door klinisch psycholoog Marjolein Luman van de Vrije Universiteit Amsterdam. Dit draagt bij aan meer risicovol gedrag, waaronder de blootstelling aan en het gebruik van verslavende middelen. Drugs en verslavingsgedrag als gokken bieden namelijk een intense, snelle en betrouwbare manier om de gewenste opwinding en stimulatie te bereiken.
4. Emotionele disregulatie: Mensen met ADHD hebben moeite met het reguleren van hun emoties. Zelfmedicatie (door middelengebruik) helpt om overweldigende emoties te dempen of ontvluchten, volgens een studie uit 2004 in Psychiatry clinics. Dit gebeurt vooral bij triggers zoals frustratie, verveling of stress.

De rol van dopamine en het beloningssysteem

De kern van de link tussen ADHD en verslaving ligt in het dopaminesysteem. Beide aandoeningen hebben namelijk te maken met een verstoorde werking van dit cruciale systeem in de hersenen, volgens Noorse onderzoekers in Frontiers in Psychiatry. Dopamine is een neurotransmitter die essentieel is voor motivatie, beloning, aandacht en beweging. Bij ADHD is er van nature te weinig dopamine in de prefrontale cortex. Dit vermindert het vermogen om langdurige, minder spannende taken vol te houden en zorgt voor onoplettendheid. Bij verslaving wordt het beloningssysteem te veel geactiveerd. Dit zorgt voor een onnatuurlijke piek van dopamine.

Middelengebruik bij ADHD heeft een paradoxaal effect. De middelen geven een tijdelijke boost aan dopamine voor mensen die standaard een tekort hebben. Dit zorgt voor een gevoel van rust, focus of ‘normale’ werking. Het voelt zo in eerste instantie aan als een effectief medicijn. Op de langere termijn zorgt zelfmedicatie echter voor verergering en leidt het tot een vicieuze cirkel van verslaving. Op de lange duur zorgen aanpassingen in de hersenen namelijk dat er van nature nog minder dopamine wordt aangemaakt. ADHD-symptomen nemen zo toe zonder middelengebruik. Vaker gebruik/hogere doseringen zijn dan nodig voor dezelfde ‘medische’ effecten. Dit zorgt weer dat er nóg minder dopamine van nature wordt aangemaakt.

De effecten van verslavende middelen voor ADHD-symptomen variëren, volgens een studie uit 2014 in Current psychiatry reports. Nicotine wordt veel gebruikt door volwassenen met ADHD. Als milde stimulant verbetert het tijdelijk de focus. Cannabis helpt om de innerlijke onrust en mentale drukte te dempen. Alcohol kalmeert emoties zoals faalangst en stress. Stimulerende middelen zoals cocaïne, speed en XTC zijn vooral goed in het verhogen van de hoeveelheid dopamine en noradrenaline in de hersenen. Dit zorgt voor een boost in focus en energie, net zoals bij ADHD-medicatie.

Meer weten over dopamine en verslaving? Lees ons artikel over dopamine verslaving

ADHD-medicatie en verslavingsrisico

Er is een belangrijk verschil tussen ADHD-medicatie en recreatieve stimulerende middelen, hoewel ze scheikundig wel grote overeenkomsten hebben. Door deze overeenkomsten zijn sommige mensen huiverig om behandeling te zoeken voor hun klachten of die van hun kinderen. Uit onderzoek blijkt echter dat onbehandelde ADHD juist voor een verhoogde kans op verslaving zorgt, volgens een Nederlandse studie uit 2014 in Addiction. Terwijl de juiste ADHD-medicatie het verslavingsrisico van andere middelen verlaagt. Studies tonen aan dat kinderen met ADHD die behandeld werden met ADHD-stimulanten, als volwassenen tot 50% minder kans hadden op het ontwikkelen van een middelenverslaving.

Uit onderzoek blijkt dat het gecontroleerde gebruik van ADHD-medicatie veilig is.

• Methylfenidaat (Ritalin, Concerta): Het meest gebruikte geneesmiddel voor ADHD. Heeft een trage, gecontroleerde afgifte. Zorgt niet voor een snelle ‘rush’ zoals stimulerende drugs.
• Dexamfetamine (Tentin): Een therapeutische dosering normaliseert de hoeveelheid dopamine in het lichaam. Het medicijn veroorzaakt geen ‘high’, maar herstelt alleen normale functies.
• Atomoxetine (Strattera): Remt de opname van noradrenaline en werkt niet stimulerend. Veroorzaakt geen dopaminepiek, en is daardoor niet verslavend.
• Lisdexamfetamine (Elvanse): Een pro-drug die eerst langzaam in de lever moet worden omgezet om actief te worden. Is moeilijk te misbruiken omdat het de snelle rush farmacologisch onmogelijk maakt.

Mensen met een geschiedenis van verslaving en ADHD moeten wel extra alert zijn. Zij hebben namelijk meer kans op het misbruiken van stimulanten medicijnen, volgens een overzichtsstudie naar misbruik van ADHD-medicatie in Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. Eerlijkheid richting de arts over de verslavingsgeschiedenis is belangrijk voor een veilige behandeling en eventuele extra monitoring. De arts zal op basis van deze informatie de afweging making tussen stimulerende medicijnen en niet-stimulanten voor de behandeling. Bij zorgen over het verslavingsrisico is het belangrijk om nooit zelf te stoppen met ADHD-medicatie. Stop altijd alleen in overleg met en onder begeleiding van de arts.

Wat zijn de meest voorkomende verslavingen bij ADHD?

Mensen met ADHD zijn niet even gevoelig voor alle soorten verslavingen: bepaalde middelen en gedragingen zorgen bij ADHD vaker voor verslaving. Dit komt doordat sommige stoffen of gedrag “optimaal” aansluiten bij de neurologische behoeften (dopamine en rust) of de psychologische problemen (impulsiviteit en emotionele disregulatie) van ADHD. Vaak is er zelfs sprake van meerdere verslavingen tegelijk (polydrug gebruik), omdat mensen met ADHD constant op zoek zijn naar de juiste ‘dosering’ aan stimulatie. In de lijst hieronder worden de meest voorkomende verslavingen bij ADHD opgesomd en toegelicht.

• Nicotine verslaving: Zo’n 40 tot 50 procent van volwassenen met ADHD rookt, fors meer dan het gemiddelde van ~20 procent van de bevolking, volgens een studie naar rookverslaving onder ADHD’ers in Journal of substance abuse. Dit verschil komt door de effecten van nicotine op ADHD-symptomen. Het verbetert namelijk tijdelijk de aandacht en concentratie, waardoor het als zelfmedicatie gebruikt wordt voor focusproblemen. Nicotine is van zichzelf al zeer verslavend, maar de extra behoeften van mensen met ADHD maken het nog extra moeilijk om te stoppen.
• Cannabis verslaving: Mensen met ADHD hebben 2 tot 3 keer meer kans op het ontwikkelen van een afhankelijkheid aan cannabis, volgens een studie uit 2020 in Molecular psychiatry. THC, de werkzame stof in cannabis, heeft namelijk een dempende werking op het centrale zenuwstelsel. Cannabisgebruikers met ADHD ervaren zo minder innerlijke onrust, overprikkeling en racende gedachten, waardoor ze mentaal tot rust komen. Op lange termijn verslechtert cannabis echter juist de aandacht, motivatie en regulerende functies. Dit zorgt dat juist meer cannabis gebruikt wordt en een vicieuze cirkel van toenemend gebruik ontstaat.
• Alcohol verslaving: ADHD verhoogt het risico op problematisch alcoholgebruik met wel 300 procent, volgens de Amerikaanse psycholoog Kathryn Humphreys in Clinical psychology review. Alcohol werkt namelijk zowel ontremmend en verdovend. Het verlaagt de drempel voor sociale interactie en dempt sociale angst, wat vaak voorkomt bij ADHD. Het dient zo als een snelle ‘uitknop’ voor overactieve en gestreste hersenen. Bij langdurig gebruik verergert alcohol echter juist de impulsiviteit en emotionele disregulatie, kernsymptomen van ADHD.
• Cocaïne/speed verslaving: Mensen met ADHD hebben 5 tot 7 keer meer kans op een verslaving aan cocaïne of speed, volgens een Italiaanse studie uit 2021 in Journal of Psychiatric Research. Deze stimulerende drugs bootsen de werking van ADHD-medicatie na door een enorme boost aan dopamine te geven. Ze zorgen zo voor betere focus, meer energie en een hoger zelfvertrouwen. Na gebruik komt echter altijd een ‘crash’ en neemt het dopamine tekort juist toe, waardoor de ADHD-symptomen extreem verergeren en zo de gebruiker dwingen om bij te nemen.
• Gokverslaving: Problematisch gokken komt wel 5 tot 10 keer vaker voor bij mensen met ADHD, volgens Canadese onderzoekers in Journal of attention disorders. Gokken biedt namelijk directe bevrediging, intense spanning en een snelle dopamine rush. De snelle opeenvolging van prikkels is een perfecte match voor de behoefte aan stimulatie van het ADHD-brein. De combinatie van de extreme impulsiviteit en het nemen van meer risico maken het zo een erg gevaarlijke en snel escalerende combinatie.
• Game verslaving: Het risico op het ontwikkelen van een gameverslaving is naar schatting 3 tot 4 keer hoger bij ADHD, volgens een studie uit 2023 in Clinical Psychology Review. Games bieden namelijk continue stimulatie, directe beloningen en een duidelijke, voorspelbare structuur, vooral online multiplayer en role-playing games. Het geeft zo regelmatige dopamine hits, bijvoorbeeld door het behalen van achievements en het levelen van personages.
• Internet/smartphone verslaving: Exacte cijfers over een internetverslaving of smartphoneverslaving bij ADHD zijn moeilijk vast te stellen, maar uit onderzoek blijkt wel dat de problematisch gebruik zeer hoog ligt onder mensen met ADHD. De telefoon biedt namelijk een eindeloze stroom van nieuwe prikkels, meldingen en de mogelijkheid om voortdurend te multitasken. Het biedt zo een bron van instant stimulatie bij verveling en een manier om moeilijke taken uit te stellen. Zo verergeren onderliggende concentratieproblemen en wordt het moeilijker om taken af te maken.

Wat zijn de symptomen van ADHD bij mensen met verslaving?

ADHD-symptomen bij mensen met verslaving zijn vaak moeilijk te herkennen omdat beide aandoeningen veel overlap met elkaar hebben, volgens een studie uit 2014 in Drug and Alcohol Dependence. Het moeilijke van diagnose is dat langdurig middelengebruik ADHD-achtige symptomen kan veroorzaken. Een arts moet dus evalueren of symptomen als onoplettendheid en hyperactiviteit-impulsiviteit al significant en storend aanwezig waren vóór het ontstaan van het problematische middelengebruik. ‘Echte’ ADHD is namelijk een neurobiologische ontwikkelingsstoornis die al sinds de kindertijd aanwezig is.

Aanwijzingen voor onderliggende ADHD bij mensen met verslaving zijn:

• Lange voorgeschiedenis: Significante problemen op school, werk of in relaties bestaan al vanaf jonge leeftijd (de basisschoolperiode).
• Respons op middelen: Het effect van veel verslavende drugs voelt meer als medicatie dan recreatief. Iemand wordt bijvoorbeeld door cocaïne rustiger of krijgt meer focus, in plaats van veel meer energie.
• Familiegeschiedenis: ADHD is erfelijk. Zo’n 60 tot 80 procent wordt bepaald door genetische factoren, volgens onderzoek door ADHD-expert Stephen Faraone. Wanneer veel familieleden ADHD hebben, is de kans groot om het ook zelf te hebben.
• Snelle terugval: Heftige ADHD-symptomen zoals onrust, chaos en intense emoties komen direct en extreem terug bij het stoppen met gebruik. Dit maakt een terugval bijna onvermijdelijk.
• Poly-drug gebruik: Constant experimenteren met verschillende middelen, zoals uppers voor focus en downers voor rust. Dit wijst op het zoeken naar de juiste “dosering” van stimulatie/verdoving voor de disregulatie in het brein.
• Extreme verveling: Periodes van abstinentie worden ervaren als ondraaglijk saai en leeg. De behoefte aan sensatie en stimulatie is overweldigend.
• Mislukte stoppogingen: Meerdere keren geprobeerd om clean te blijven, maar hier niet in slagen. De onbehandelde ADHD-symptomen (impulsiviteit en emotionele disregulatie) ondermijnen uiteindelijk namelijk de wil om te stoppen.

Overlap en unieke symptomen tussen verslaving en ADHD

De overlappende symptomen tussen ADHD en verslaving zijn:

• Concentratieproblemen
• Impulsiviteit
• Emotionele instabiliteit
• Slaapproblemen
• Motivatieproblemen
• Relatieproblemen
• Werkproblemen

De onderscheidende kenmerken van ADHD zijn:

• Symptomen aanwezig vóór het 12e levensjaar
• Consistent patroon tijdens het hele leven
• Problemen in meerdere settings (zowel werk en school, als privé)
• Familiegeschiedenis van ADHD
• Specifieke problemen met executieve functies

Een grondige diagnostische evaluatie door een specialist is essentieel om ADHD vast te stellen naast verslaving.

ADHD- diagnose bij actief middelengebruik

Een ADHD-diagnose stellen tijdens actief middelengebruik is ingewikkeld maar niet onmogelijk, volgens een studie uit 2017 door het Nederlandse onderzoeksinstituut AIAR (Amsterdam Institute for Addiction Research). Het grootste obstakel bij de diagnose is de symptomen die worden gemaskeerd of geïmiteerd door de middelen. Cannabis dempt bijvoorbeeld hyperactiviteit (maskeren), terwijl langdurig gebruik bij alcoholverslaving concentratiestoornissen veroorzaakt (imiteren).

In een ideale situatie zijn patiënten met ADHD minimaal 3 tot 6 maanden abstinent van het middelengebruik voor de actieve diagnose ADHD gesteld wordt. Dit geeft de hersenen de tijd om te herstellen en maakt het duidelijker welke symptomen vooral bij ADHD horen.

De realiteit is dat veel mensen niet zo lang kunnen of willen wachten. Een gespecialiseerde kliniek zal daarom vaak kiezen voor een voorlopige diagnose. Een goede ADHD-specialist weet dat een voorlopige ADHD-diagnose de behandeling van verslaving namelijk ingrijpend kan verbeteren. Na stabilisatie wordt deze diagnose dan opnieuw gecheckt.

Het proces van diagnose omvat de volgende stappen:

• Anamnese: De levensgeschiedenis wordt uitgebreid besproken en verkend in een gesprek met de psycholoog of psychiater, met een focus op de kindertijd.
• Vragenlijsten: Gestandaardiseerde vragenlijsten zoals de DIVA 5.0 (Diagnostisch Interview voor Volwassenen met ADHD) en de CAARS (Conners’ Adult ADHD Rating Scales) die helpen bij het in kaart brengen van de huidige en vroegere symptomen.
• Heteroanamnese: Een uitgebreid gesprek met familieleden en/of (ex-)partners. Zij kunnen bevestigen of de gedragsproblemen en de symptomen al aanwezig waren voordat het problematische middelengebruik begon.
• Schoolrapporten en oude dossiers: Belangrijke documentatie om bewijs te vinden voor vroege aanwezigheid van ADHD-symptomen. Verslagen met opmerkingen over “dagdromen”, “afwezigheid”, “onrustig”, “niet stil kunnen zitten” of “onnodige fouten maken” zijn sterke aanwijzingen.
• Neuropsychologisch onderzoek: Tests naar de executieve functies van de hersenen, zoals het werkgeheugen en planning, geven aanwijzingen over de onderliggende cognitieve problemen. Bij actief middelengebruik wordt deze stap vaak overgeslagen.

Behandeling van ADHD en verslaving

Gelijktijdige behandeling van ADHD en verslaving leidt tot de beste resultaten. Het terugvalrisico van verslaving en onbehandelde ADHD ligt fors hoger volgens een studie uit 2023 in Journal of Clinical Medicine, tot wel 80 procent meer. ADHD-behandeling zonder verslavingszorg verhoogt weer het risico op misbruik van de medicatie, waardoor het middelengebruik verergert. Een geïntegreerde behandeling is daarom cruciaal.

Behandeling van een dubbele diagnose van verslaving en een andere aandoening is altijd complex. Bij verslaving en ADHD is het bijkomend probleem dat traditionele behandelmethoden voor verslaving vaak niet efficiënt werken. De ADHD-symptomen zorgen dat groepstherapie lastiger is door het gebrek aan structuur, terwijl lange gesprekken bij psychotherapie moeilijker zijn door focusproblemen. Herstel vergt daarom vaak meer tijd en intensiteit bij ADHD. Met de juiste aanpak is herstel bij verslaving en ADHD wel mogelijk.

Hieronder worden de behandelfases van een traject voor ADHD en verslaving kort toegelicht.

Fase 1: Stabilisatie (0-3 maanden)

• Veilige detox waarbij aandacht is voor de ADHD-achtergrond
• Psycho-educatie over de link tussen ADHD en verslaving
• Opbouwen van basisstructuur en routines
• Mogelijk voorschrijven van ADHD-medicatie (onder strikte monitoring)
• Leren van skills voor crisisinterventie

Fase 2: Actieve behandeling (3-12 maanden)

• Cognitieve gedragstherapie aangepast voor ADHD
• ADHD-coaching en skills training
• Optimaliseren van de medicatie
• Behandelen van comorbide problemen zoals depressie en angst
• Opbouwen van een steunnetwerk

Fase 3: Herstel en nazorg (12+ maanden)

• Terugvalpreventie met een grote focus op ADHD
• Vaststellen van een vaste routine en management voor ADHD-medicijnen (bij ADHD is nazorg niet optioneel, continue ondersteuning en medicatie zijn vaak een leven lang nodig)
• Sociale reïntegratie
• Coaching voor werk/studie
• Regelmatige check-ins

ADHD-medicatie tijdens verslavingsbehandeling

Het gebruik van ADHD-medicatie tijdens verslavingsbehandeling is enigszins controversieel maar vaak wel essentieel voor succesvol herstel. Het grote voordeel van de inzet van medicijnen is de afname in het terugvalrisico met 50 tot 70 procent, volgens een studie uit 2014 in Journal of Child Psychology and Psychiatry. Verlichting van ADHD-symptomen verbetert de therapietrouw door het hogere concentratievermogen. Ook is er minder impulsiviteit en een lagere drang om zelf dopamine te zoeken. Dit helpt om middelen te vermijden.

Er zijn ook risico’s aan de inzet van ADHD-medicijnen tijdens de behandeling van verslaving. De medicatie kan namelijk misbruikt worden. Soms zal iemand die verslaafd is de medicatie doorverkopen. In zeldzame gevallen wordt de ene verslaving vervangen door een verslaving aan de medicatie (substitutie), hoewel dit bij een therapeutische dosis vrijwel niet mogelijk is. Regelmatige controle en een veilige omgeving, zoals een familielid of partner die de medicatie beheerst, helpen om risico’s te beperken.

De eerste keus-medicijnen voor ADHD in de verslavingszorg zijn niet-stimulanten.

• Atomoxetine (Strattera): Een noradrenaline-heropnameremmer die de focus verbetert en geen verslavingsrisico heeft. Het opbouwen van de dosering duurt 4-6 weken.
• Guanfacine: Heeft positieve effecten op de werking van de prefrontale cortex, waardoor impulsiviteit en hyperactiviteit afnemen. Vooral geschikt voor kinderen en adolescenten.
• Bupropion: Verhoogt de hoeveelheid dopamine en noradrenaline in de hersenen, waardoor ADHD-symptomen afnemen. Wordt off-label voorgeschreven bij ADHD, en helpt ook bij rookverslaving.

Stimulanten voor ADHD worden in de verslavingszorg alleen voorgeschreven onder strikte monitoring.

• Lisdexamfetamine (Elvanse): Verhoogt geleidelijk de concentratie van dopamine en noradrenaline in de hersenen, wat leidt tot een verbeterde focus, verminderde impulsiviteit en betere executieve functies. Een pro-drug die pas actief wordt na metabolisering in het lichaam, waardoor de snelle rush wordt vermeden en het misbruikpotentieel lager is.
• Methylfenidaat (Concerta): Blokkeert de heropname van dopamine en noradrenaline, waardoor deze neurotransmitters langer actief blijven. De langwerkende vorm (Concerta) zorgt voor een stabiele afgifte gedurende 10-12 uur, wat de kans op misbruik verlaagt.
• Kortwerkende stimulanten (bijv. Ritalin): Kortwerkende stimulantia bieden een snelle en kortdurende piek in de concentratie van dopamine en noradrenaline. Vanwege de snelle inwerking en uitwerking worden ze meestal vermeden bij patiënten met een verslavingsgeschiedenis.

Cognitieve gedragstherapie voor ADHD en verslaving

Cognitieve gedragstherapie (CGT) is de meest effectieve behandeling bij verslaving, maar moet wel aangepast worden voor mensen met ADHD, volgens de Nederlandse verslavingsonderzoeker Ellen Vedel in Drug and Alcohol Depencence. Standaard CGT kan ineffectief zijn bij ADHD omdat het vaak te lang is (aandachtsverlies), te abstract (executieve functieproblemen), te veel huiswerk heeft (uitstelgedrag) en plaatsvindt in een langzaam tempo met weinig structuur.

Cognitieve gedragstherapie aangepast voor ADHD en verslaving bevat de volgende elementen:

• Aangepaste structuur sessies: Sessies duren maximaal 30 tot 45 minuten lang, in plaats van 60 minuten. Ze vinden vaker plaats (bijvoorbeeld 2x per week in plaats van wekelijks). Ze hebben een duidelijke agenda met een tijdslimiet per onderwerp. De sessies bevatten veel herhaling en samenvatting, vaak met visuele hulpmiddelen zoals handouts en whiteboards.
• Inhoudelijke aanpassingen: De focus ligt op concreet gedrag, in plaats van abstracte concepten. Een directe koppeling wordt gemaakt met het dagelijks leven, en praktische tools en strategieën voeren de boventoon. Tijdens sessies vinden veel rollenspellen met oefenen plaats. Ten slotte is huiswerk slechts beperkt en vaak direct uitvoerbaar.
• ADHD-specifieke elementen: De therapie omvat specifieke elementen voor ADHD. Zo is er aandacht voor time-management, organisatievaardigheden, strategieën voor impulscontrole en technieken voor emotieregulatie. Ook worden uitstelgedrag en het verbeteren van plannen aangepakt.
• Verslavings-specifieke elementen: Er is veel aandacht voor het herkennen en managen van triggers, copingstrategieën bij opkomende cravings en het maken van een plan voor terugvalpreventie. Zo worden technieken aangeleerd als het afbreken van grote taken in kleine stapjes, jezelf direct beloning na kleine successen en het ondersteunen van structuur via wekkers, reminders en checklists. ‘Nee’ leren zeggen en het opbouwen van een gezonde levensstijl zijn daarnaast cruciaal.

ADHD-coaching en skills training

ADHD-coaching richt zich op het aanleren van praktische vaardigheden en het opbouwen van structuur voor het dagelijks leven. Bij ADHD is het opbouwen van externe structuur erg belangrijk omdat interne regulatie moeilijk blijft. Therapie kijkt naar het verleden, emoties, trauma, en heeft als doel om psychologisch inzicht te krijgen. Coaching richt zich op het heden en de toekomst, concreet gedrag en het opbouwen van vaardigheden. Therapie en coaching zijn complementair aan elkaar. Ze zijn beiden belangrijk voor behandeling. De lijst hieronder geeft een overzicht van kernvaardigheden die worden aangeleerd bij ADHD-coaching.

• Executieve functie skills. Vaardigheden die helpen bij plannen, organiseren, het beheren van tijd beheren en het starten van taken om effectief doelen te bereiken.
  • Planning en organisatie, bijvoorbeeld via het gebruik van bullet journals, agenda’s en to-do lijsten.
  • Time management, zoals leren om tijd te schatten en het toepassen van de Pomodoro-techniek voor het opsplitsen van taken.
  • Prioriteren, via bijvoorbeeld de Eisenhower matrix waarbij taken worden verdeeld in urgentie.
  • Compensatie van werkgeheugen, waarbij nadruk ligt op alles opschrijven en gebruikmaken van reminders via bijvoorbeeld apps als Habitica, Streaks.
  • Taken initiëren, zoals de 5-minuten regel om verveling en uitstelgedrag te overwinnen.
• Emotionele regulatie. Vaardigheden die het mogelijk maken om emoties bewust waar te nemen, te begrijpen en op een gezonde manier te beheersen, in plaats van impulsief te reageren.
  • Pauzeren voor het reageren, om impulsieve reacties te voorkomen.
  • Emoties herkennen, via zogenaamde “body-scans” en het bijhouden van stemmingen in een dagboek.
  • Gezonde “outlets”, zoals beweging en creatieve expressie om emoties te uiten.
  • Stressmanagement via onder meer ademhalingsoefeningen en mindfulness.
• Lifestyle management: Vaardigheden die gericht zijn op het creëren van stabiele, gezonde routines op het gebied van slaap, voeding en beweging.
  • Routine voor slaaphygiëne, zoals een consistente bedtijd, beperkingen op schermtijd en een verduisterde kamer.
  • Gezond eten, via regelmatige maaltijden en het stabiel houden van het bloedsuikerniveau.
  • Sportroutine, omdat dagelijkse beweging erg belangrijk is bij ADHD, bijvoorbeeld standaard met iemand anders voor een extra push.
  • Sociale verbindingen, zoals structureel contact plannen.
• Terugvalpreventie bij ADHD: Vaardigheden die helpen om specifieke risicovolle situaties en triggers te herkennen en effectieve copingstrategieën toe te passen om middelenmisbruik te voorkomen.
  • Identificeren van ADHD-specifieke triggers, zoals verveling, frustratie en een chaotische situatie.
  • Uitvoeren van compensatie-strategieën om deze triggers teniet te doen.
  • Activeeren van het ondersteuningsnetwerk, zoals een vaste bellijst bij het voelen van cravings om te gebruiken.
  • Noodplan met concrete stappen bij een situatie met veel risico.

Specifieke uitdagingen in herstel bij ADHD

Mensen met ADHD lopen vaak tegen specifieke uitdagingen aan die hun herstel complexer maken dan bij verslaving zonder andere aandoening (comorbiditeit).

• Aandachtsproblemen en innerlijke onrust: Steungroepen zoals NA-meetings en groepstherapie staan bekend om een gebrek aan structuur en lange duur. Mensen met ADHD haken hierdoor eerder af. Kortere meetings, bijvoorbeeld online, en het gebruik van speelgoed om aan te prutsen (fidget toys) helpen om de aandacht vast te houden en motorische onrust kwijt te kunnen tijdens groepsgesprekken.
• Verveling: In de verslavingszorg staat het concept van ‘rustig en sereen’ vaak centraal om te helpen met het kalmeren van het brein. Mensen met ADHD vinden dit echter al snel saai, omdat hun hersenen voortdurende stimulatie nodig hebben. Intensieve sport, creatieve expressie, of sociale activiteiten zonder triggers helpen hiermee.
• Overgangsfases (verhuizen, nieuwe baan): Momenten van transitie in het leven zijn extra moeilijk door het gebrek aan structuur. Ze zijn zo vooral bij ADHD grote triggers voor een mogelijke terugval. Ook leiden ze tot meer impulsief gedrag. Zo is er vaak de drang om succes extra te vieren met middelen.
• Relaties tijdens herstel: Mensen met ADHD zitten vaker in toxische relaties met codependency, volgens een studie uit 2023 in Psychological medicine. Zeker in de periode van herstel is een gezonde relatie belangrijk om triggers te voorkomen. Dit betekent onder meer het leren stellen van grenzen.

ADHD en specifieke verslavingen: wat je moet weten

ADHD reageert anders op specifieke verslavende middelen en vereist een andere aanpak van behandeling. Hieronder wordt uitgelegd wat je moet weten over ADHD en problematisch gebruik van alcohol, cannabis, stimulerende drugs, en nicotine.

ADHD en alcohol

De combinatie van ADHD en alcohol is extra risicovol door de impulsiviteit en emotionele disregulatie bij ADHD, volgens een studie uit 2018 in Journal of substance abuse treatment. Dit zorgt dat binge drinken eerder voorkomt. Ook het risico op black-outs is groter, onder meer omdat ADHD-medicatie de effecten van alcohol lange tijd maskeert. De interactie van alcohol met stimulanten medicijnen voor ADHD verhoogt ook het risico op hartritmestoornissen. Daarnaast komt gevaarlijk gedrag en geweld vaker voor door verminderde remmingen en de beperkte impulscontrole.

De reden waarom veel mensen met ADHD naar alcohol grijpen, heeft te maken met de effecten die het heeft op ADHD-gerelateerde klachten. Alcohol helpt om de innerlijke onrust en mentale drukte te dempen. Ook zorgt het voor sociale ontremming, waardoor contacten makkelijker worden gelegd ondanks de aanwezigheid van sociale angst. Ten slotte helpt het om overactieve hersenen even “uit” te zetten voor ontspanning of om beter in te slapen.

Medicatie zoals naltrexon voor alcoholverslaving werkt goed bij patiënten met comorbide ADHD, volgens een studie uit 2005 door verslavingsonderzoekers van de Yale-universiteit. Ook is het belangrijk om een alternatieve “uitknop” te vinden die het stressniveau aan het einde van de dag helpt verlagen, zonder alcohol. Zo wordt deze belangrijk trigger voor gebruik weggenomen.

ADHD en cannabis

Cannabis wordt door mensen met ADHD veel gebruikt als zelfmedicatie, volgens een studie uit 2017 in European Neuropsychopharmacology, maar de effecten zijn complex en uiteindelijk vaak contraproductief. Op de korte termijn werkt cannabis bij ADHD vaak rustgevend. Het vermindert hyperactiviteit en de innerlijke onrust door de invloed van cannabis op het dopaminesysteem.

Op de lange termijn zorgt chronisch cannabisgebruik juist voor meer aandachtsproblemen, minder motivatie en een gebrek aan initiatief. Dit staat ook bekend als het amotivationeel syndroom. Cannabis verslechtert namelijk de executieve functies zoals plannen en het nemen van besluiten, wat bij ADHD al een zwakke plek is. Ook hebben mensen met ADHD meer risico op het ontwikkelen van een psychotische stoornis, wat door veel blowen kan worden getriggerd

Uitdagingen bij het stoppen met cannabis zijn onder meer de ontwenningssymptomen van extreme verveling, slaapproblemen en onrust. Deze verhogen de kans op terugval, ook doordat het opbouwen van structuur extra lastig is. Met ADHD-medicatie in de juiste dosering vermindert de behoefte aan zelfmedicatie met cannabis. Soms wordt CBD aanbevolen, dat niet verslavend werkt omdat het geen THC bevat. Mindfulness kan daarnaast ook helpen met interne rust.

ADHD en stimulanten (cocaïne, speed)

ADHD en stimulerende drugs hebben een complex verband. Stimulanten zoals cocaïne en speed lijken namelijk scheikundig op populaire ADHD-medicatie, maar werken wel erg verschillend. Therapeutische stimulanten geven meestal een langzame, gecontroleerde afgifte van de stof en effecten. Het dopaminegehalte in de hersenen wordt zo genormaliseerd, zonder dat er sprake is van een piekeffect (een high). Recreatieve stimulanten veroorzaken wel een snelle en intense piek. Dit leidt vaak tot een euforisch gevoel. Doordat de dopamine-balans uit de baan schiet, zorgt dit echter ook voor een flinke crash. Deze dip verergert ADHD extreem.

Mensen met ADHD beginnen vaak met gebruik van recreatieve stimulanten vanwege de positieve effecten die het heeft op hun klachten. Ze ervaren in het begin een toegenomen focus en productiviteit, meer zelfvertrouwen en meer energie (niet meer vermoeid of ongeconcentreerd). Cocaïne of amfetamine helpt hen zo eigenlijk te kunnen wat ze willen.

Op de lange duur zorgen de crashes echter juist voor tegenovergestelde effecten. Cocaïne is bijvoorbeeld zeer verslavend en past al na het eerste gebruik het dopamine-systeem in de hersenen aan. Dit zorgt dat bij niet-gebruik en ná gebruik (de crash) klachten zoals concentratieproblemen alleen meer erger worden. Door tolerantie is bovendien steeds meer nodig van de stof voor dezelfde positieve effecten. Zo ontstaat een vicieuze cirkel van afhankelijkheid en problematisch gebruik.

Behandeling van een verslaving aan stimulanten als cocaïne en amfetaminen vereist meestal stimulanten ADHD-medicatie met de juiste dosering, volgens een studie naar de behandeling van cocaïneverslaving onder mensen met ADHD in Drug and alcohol dependence. Zo wordt aan het begin voldaan aan de behoefte van dopamine. Onder strike monitoring kan vervolgens worden overgeschakeld naar medicatie met een meer langzame, gecontroleerde afgifte.

ADHD en nicotine

40 tot 50 procent van volwassenen met ADHD rookt. Dat is meer dan het dubbele van de bevolking. De reden voor de populariteit van roken voor mensen met ADHD is vooral het effect van nicotine. De stof verbetert aandacht en concentratie aantoonbaar en werkt binnen seconden, wat het de snelste en meest toegankelijke vorm van zelfmedicatie maakt voor focusproblemen. Nicotine activeert receptoren in de hersenen, wat zorgt voor meer dopamine en noradrenaline. Rookpauzes bieden ook een voorspelbare structuur en moment voor mentale rust, wat belangrijk is voor ADHD.

Stoppen met roken is moeilijk bij ADHD doordat de typische ADHD-symptomen tijdens de ontwenning erger worden. De toegenomen impulsiviteit maakt het dan makkelijker om toe te geven aan triggers, terwijl de toegenomen verveling zelf ook een grote trigger kan zijn om te roken. De juiste, geïntegreerde behandeling heeft aandacht voor deze ADHD-effecten. Het geneesmiddel bupropion (merknaam Zyban) behandelt zowel de ADHD als de nicotineverslaving. Gedragstherapie aangepast voor ADHD is meer effectief om te dealen met triggers en terugval. Daarnaast kunnen bestaande methoden als nicotinevervangers herstel ondersteunen.

Herstel en nazorg bij ADHD en verslaving

Herstel van verslaving bij ADHD is een proces dat een leven lang aandacht en ondersteuning vereist. ADHD verdwijnt niet na afkicken, waardoor het een blijvende trigger is voor terugval, volgens een studie uit 2017 naar verslaafden in herstel in vakblad Addictive behaviors reports. Medicatie, structuur en externe ondersteuning voor de ADHD is daarom een leven lang nodig, zeker in periodes van hoge stress.

Nazorg bestaat uit medische ondersteuning, therapie, een sociaal netwerk en het vasthouden aan een gezonde levensstijl.

• Medische nazorg: Om de 3 tot 6 maanden gaan patiënten met ADHD langs voor controle bij de psychiater. Hier wordt gekeken naar de symptomen, in hoeverre de medicatie en dosering effectief zijn, en worden eventuele bijwerkingen besproken.
• Therapeutische nazorg: Het eerste jaar van herstel van verslaving zijn er maandelijks check-in gesprekken. Hierna is er meestal om de paar maanden een gesprek, afhankelijk van de eigen wensen en risico-analyse. De therapeut raadt vaak aan om de vaardigheden geleerd bij cognitieve gedragstherapie af en toe op te frissen via een cursus. Bij nieuwe uitdagingen kan ook actieve ADHD-coaching worden aangeboden.
• Steunnetwerken: Voor ADHD zijn er specifieke ondersteuningsgroepen beschikbaar. Deze vormen een alternatief voor de reguliere AA of NA-meetings, die qua opzet en duur vaak niet goed aansluiten op de behoeften van iemand met ADHD.
• Gezonde levensstijl: Zelfzorg is een onmisbaar onderdeel van het vasthouden van herstel. Het bestaat onder meer uit het aanhouden van een vaste slaaproutine, voldoende dagelijkse beweging en het opzetten van een vaste dagelijkse structuur. Ook is het bij ADHD belangrijk om voldoende gezonde bronnen voor extra dopamine te hebben, zoals hobby’s en sociale contacten.

Belangrijk is dat een plan klaarligt bij signalen dat het de foute kant op gaat. Vroege waarschuwingssignalen bij ADHD zijn onder meer een verstoorde slaap, extreme verveling, het overslaan van medicatie, sociale isolatie en toenemende chaos in het leven. Bij één of meer signalen is het verstandig altijd meteen contact op te nemen met een hulpverlener zoals de huisarts of therapeut. Een crisisplan bevat ook concrete stappen voor hulp zoeken bij familie of vrienden. Hoewel de combinatie van ADHD en verslaving extra uitdagend is, kan met zo’n plan en de juiste ondersteuning wel een stabiel leven geleid worden.

Waar kun je hulp vinden?

Je kunt hulp vinden voor ADHD en verslaving in de gespecialiseerde verslavingszorg. Een dubbele diagnose vereist namelijk een geïntegreerde behandeling waarbij beide aandoeningen tegelijkertijd worden aangepakt. Een ‘normale’ verslavingsbehandeling is niet voldoende omdat onbehandelde ADHD het risico op terugval verhoogt met 80 procent of meer. Een afzonderlijke behandeling voor de ADHD is niet effectief omdat de verslaving de ADHD-symptomen in stand houdt en verergert.

Je kunt op verschillende manieren de weg vinden naar de gespecialiseerde verslavingszorg. De normale route is via de huisarts. Na korte diagnostiek zal deze een doorverwijzing kunnen geven naar gespecialiseerde GGZ-instellingen die zowel expertise hebben met ADHD als verslaving. Afhankelijk van de klachten en de ernst van de verslaving, kan worden gekozen voor een ambulante behandeling of klinische opname.

Mensen met een dubbele diagnose lopen vaak echter tegen lange wachtlijsten aan door personeelstekorten en de complexiteit van behandeling. Hulp in het buitenland zoeken gebeurt daarom relatief veel bij dubbele diagnose. Vaak gaat het dan om privé-klinieken die extra zorg en mogelijkheden kunnen bieden voor een geïntegreerde behandeling. Hoewel een behandeling (gedeeltelijk) vergoed kan worden door Nederlandse zorgverzekeraars, brengt hulp in het buitenland voor ADHD en verslaving vaak wel extra kosten met zich mee. Het is verstandig om altijd sowieso de verzekeraar aan te spreken voor mogelijke (en vergoede) behandelopties.

Zoek je praktisch advies voor hulp in jouw situatie of dat van een familielid? Bel naar 020 – 532 0030 en krijg advies op maat van onze medewerkers.

Veelgestelde vragen