Anhedonie: betekenis, symptomen, oorzaken en behandeling

Anhedonie is een aandoening waarbij iemand interesse en plezier verliest in activiteiten die vroeger wel voldoening gaven. Jaarlijks ervaren tussen de 600.000 en 800.000 mensen in Nederland symptomen van anhedonie, op basis van schattingen van anhedonie als belangrijk symptoom bij depressie, schizofrenie en verslaving. Anhedonie is behandelbaar met therapie, hoewel soms medicatie nodig is om herstel te ondersteunen. Wanneer de aandoening onbehandeld blijft, kan dit grote impact hebben op iemands dagelijks leven en relaties. Op deze pagina bespreken we uitgebreid wat anhedonie inhoudt, waar het door wordt veroorzaakt en aan welke signalen je anhedonie op tijd kunt herkennen. Ook leggen we uit welke behandelingen beschikbaar zijn voor anhedonie en welke rol anhedonie speelt bij verslaving.

Wat is anhedonie?

Anhedonie is een term voor het onvermogen om plezier te ervaren in activiteiten die normaal wel voor vreugde zorgen, zoals eten en hobby’s. Het woord komt uit het Grieks; a- betekent zonder terwijl “hedone” plezier betekent. Anhedonie verwijst niet naar gewone verveling of tijdelijke desinteresse in dingen. Het verschilt hiermee doordat het langdurig is en diepgeworteld, volgens het handboek voor psychologen Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). Concrete cijfers ontbreken over het aantal Nederlanders met anhedonie. Onderzoekers denken dat zo’n 70% van mensen met depressie en tot 50% van mensen met schizofrenie anhedonie hebben, volgens een studie uit 2009 in Annals of General Psychiatry.

Soorten anhedonie

Er zijn vier soorten anhedonie, volgens klinisch psycholoog Stewart Shankman in het handboek Anhedonia: a comprehensive handbook volume I. Allereerst wordt onderscheid gemaakt tussen fysieke anhedonie en sociale anhedonie. Het eerste betekent een verminderd vermogen om te genieten van plezier via zintuigen, zoals lekker eten, seks of de warmte van de zon op de huid. De tweede houdt in dat iemand verminderd plezier heeft in sociale interacties, zoals contact met vrienden en familie. Daarnaast bestaan anticipatoire anhedonie, waarbij iemand geen verwachting naar plezier meer ervaart, en consummatorische anhedonie, wat betekent dat er tijdens de activiteit zelf een verminderd vermogen is tot plezier.

Anhedonie versus andere aandoeningen

Anhedonie kan een symptoom zijn van een andere aandoening, zoals depressie, maar wordt ook regelmatig onterecht verward met andere klachten. Apathie lijkt bijvoorbeeld op anhedonie, omdat iemand met apathie ook geen of verminderd plezier zal ervaren. Toch zijn de twee verschillend. Mensen met apathie hebben überhaupt geen interesse in plezier, terwijl iemand met anhedonie wel plezier kan willen ervaren. Anhedonie wordt soms verward met alexithymie, waarbij iemand moeite heeft om eigen emoties zoals plezier te herkennen. Bij anhedonie beseft iemand echter goed dat deze geen plezier ervaart.

Verschil tussen anhedonie en apathie

Hoewel anhedonie en apathie vaak samen voorkomen, zijn het verschillende verschijnselen die elkaar kunnen versterken. Anhedonie houdt in dat leuke, alledaagse activiteiten geen emotionele beloningsrespons meer geven. Apathie is een gebrek aan interesse, energie en motivatie om zulke alledaagse activiteiten te doen. Anhedonie kan leiden tot apathie, volgens een studie uit 2011 in Neuroscience & Biobehavioral Reviews. Omdat dagelijkse activiteiten geen plezier geven, krijgt iemand steeds minder interesse om ze nog te doen. Apathie kan anhedonie verergeren, doordat minder initiatief wordt genomen en zo de kans afneemt op het beleven van ervaringen die plezier geven.

Voor effectieve behandeling is het belangrijk om het onderscheid tussen anhedonie en apathie te begrijpen, volgens onderzoekers van het Britse Institute of Cognitive Neuroscience in een studie uit 2018. Behandeling van anhedonie richt zich namelijk vooral op het herstellen van de gevoeligheid voor beloning in de hersenen. Dit is mogelijk via medicatie en gedragstherapieën die helpen om plezier in activiteiten weer te leren waarderen. Behandeling van apathie focust meer op het herstellen van motivatie en initiatief. Met name psychotherapieën zoals gedragsactivatie worden hiervoor ingezet, waarbij de nadruk ligt op het hervatten van activiteiten los van hun directe beloningsrespons.

Wat zijn de symptomen van anhedonie?

De symptomen van anhedonie zijn brede veranderingen in verschillende gebieden van het dagelijks leven, zoals een verlies in hobby’s, sociale isolatie en gevoelens van leegte. Hieronder worden alle symptomen van anhedonie benoemd.

• Sociale symptomen:
  • Een verlies van interesse in vriendschappen en familie-activiteiten
  • Actief vermijden van sociale interacties en grote gebeurtenissen
  • Ongemak voelen in situaties waar anderen wel plezier lijken te hebben
• Hobbyistische symptomen:
  • Geen plezier meer hebben in voormalige hobby’s, sporten of creatieve activiteiten
  • Geen voldoening halen uit prestaties of persoonlijke successen
• Lichamelijke symptomen:
  • Verlies van genot bij eten en drinken
  • Minder of verdwenen verlangen naar en plezier uit seks
  • Geen voldoening halen uit lichamelijke activiteiten zoals sporten
  • Minder gevoelig zijn voor ontspannende activiteiten zoals een warme douche of massage
• Emotionele symptomen:
  • Vlakke emoties
  • Moeite om enthousiasme te ervaren of uit te drukken
  • Aanhoudend gevoel van leegte
  • Minder emotioneel reageren op zaken die in het verleden wel sterke reacties opriepen
• Cognitieve symptomen:
  • Moeite met concentreren op taken die eerst plezier en voldoening gaven
  • Negatieve verwachtingen over de uitkomst van activiteiten en gebeurtenissen
  • Lastig vinden om terug te denken aan plezierige herinneringen
• Gedragssymptomen:
  • Zelfgekozen isolatie door terugtrekking uit vriendschappen en vermijden van sociale interacties
  • Passief zijn en geen initiatief tonen
  • Gebrek aan motivatie om doelen na te streven of nieuwe dingen te proberen

Anhedonie in sociale situaties (sociale anhedonie)

Sociale anhedonie is een specifieke vorm van anhedonie die zich kenmerkt door een onvermogen om plezier te ervaren in sociale interacties en relaties. Mensen met sociale anhedonie voelen geen vreugde of voldoening meer bij het contact met anderen, ook niet met naasten zoals familie en vrienden. Dit gaat verder dan ‘gewoon’ introvert zijn. Mensen ervaren geen positieve emotionele respons meer die normaal gesproken ontstaat bij het maken van sociale verbindingen.

Sociale anhedonie zorgt voor grote veranderingen, volgens psycholoog Emma Barkus in Frontiers in Psychiatry. Door het vermijden van contacten vermindert het sociale netwerk. Ook leiden gevoelens van vervreemding, doordat mensen zich losgekoppeld voelen van anderen, vaak tot pijnlijke isolatie. Mensen met sociale anhedonie hebben moeite met intimiteit en vriendschap. Dit zorgt dat vriendschappen oppervlakkig blijven en romantische relaties onder zware druk komen te staan. Ook leidt sociale anhedonie tot problemen op werk. Moeite met samenwerken en een verminderde drive zorgen dat carrièreontwikkeling vertraagt en werken überhaupt een uitdaging is.

Slaapproblemen en libido

Anhedonie gaat vaak gepaard met slaapproblemen zoals moeilijk inslapen, vroeg wakker worden en je niet uitgerust voelen, volgens een studie uit 2024 in BMC Psychiatry. Het gebrek aan plezier en voldoening tijdens de dag kan namelijk leiden tot een verstoord bioritme en verhoogde stress. Een chronisch slaaptekort heeft ook een directe impact op de hersenfuncties die betrokken zijn bij stemming, emoties en beloning. De slaapproblemen versterken zo weer de symptomen van anhedonie.

Naast slaapstoornissen leidt anhedonie ook vaak tot een verminderd libido. Dit kan zich uiten in minder interesse hebben naar seksuele activiteiten, minder plezier ervaren tijdens seks, of moeite hebben om opgewonden te raken en een orgasme te krijgen. Het verminderde seksuele verlangen door anhedonie komt doordat de belonings- en motivatiesystemen in de hersenen verstoord zijn en niet meer even goed reageren op seksuele prikkels, volgens onderzoekers van de Universiteit van Miami in een studie uit 2015.

Wat zijn de oorzaken van anhedonie?

De oorzaken van anhedonie zijn erg verschillend en variëren van neurologische factoren tot psychologische en sociale invloeden. Hieronder wordt een overzicht gegeven van alle oorzaken van anhedonie.

• Neurologische oorzaken: De kern van het beleven van plezier ligt in het beloningssysteem in de hersenen. Vooral de neurotransmitter dopamine is erg belangrijk voor de werking van het beloningssysteem. Bij anhedonie is er vaak sprake van verstoringen in de aanmaak, afgifte of ontvangst van dopamine en andere belangrijke neurotransmitters zoals serotonine, volgens een studie uit 2007 in Archives of General Psychiatry.
• Hersengebieden bij anhedonie: Er zijn meerdere hersengebieden betrokken bij het ontstaan en verwerken van beloningsprikkels, maar het ventrale striatum in de hersenen is vooral van belang. Dit hersengebied, dat ongeveer boven en achter de oren zit, is een spil in het pleziercentrum en helpt de hersenen bij het voorspellen van beloningen en het genereren van de drive om ze na te jagen. Bij anhedonie is er meestal verminderde activiteit in het ventrale striatum, volgens anhedonie-onderzoeker Diego Pizzagalli in Annual Review of Clinical Psychology. Wanneer de ‘snelwegen’ voor de neurotransmitter dopamine in dit hersengebied niet goed functioneren, worden signalen voor plezier niet meer goed doorgegeven of verwerkt.
• Psychische aandoeningen: Anhedonie is een belangrijk symptoom van verschillende psychische aandoeningen en kan een indicator zijn van de ernst van je geestelijke gezondheid. Anhedonie is zelfs een kernsymptoom van depressie, waar het in meer dan 70% van de gevallen voorkomt, volgens onderzoekers in Annals of General Psychiatry. Ook voor schizofrenie is anhedonie een veelvoorkomend symptoom, in zo’n 50% tot 70% van de gevallen, volgens een studie uit 2006 in Schizophrenia Bulletin. Daarnaast kan anhedonie optreden bij mensen met bipolaire stoornis en post traumatische stress stoornis (PTSS).
• Verslaving: Langdurig gebruik van verslavende middelen kan het beloningssysteem in de hersenen ontregelen en anhedonie veroorzaken, volgens onderzoekers van de John Hopkins School of Medicine in Brain Research Bulletin. Alcohol, drugs, maar ook activiteiten zoals gokken, kunnen het beloningssysteem in de hersenen namelijk uitputten en minder gevoelig maken voor natuurlijke beloningen. Tijdens de ontwenningsperiode is anhedonie ook een veelvoorkomend en slopend symptoom. Het onvermogen om plezier te voelen draagt significant bij aan terugval, volgens een studie door Australische onderzoekers uit 2014.
• Andere factoren: Naast de bovengenoemde factoren zijn er ook andere oorzaken van anhedonie. Denk hierbij aan medicijnen, zoals antidepressiva en antipsychotica, chronische ziekte, trauma en stress. Sommige mensen hebben ook genetische aanleg voor anhedonie, volgens een internationaal onderzoek uit 2019 in Frontiers in Psychiatry. Ze reageren dan sneller en sterker op verstoringen in het beloningssysteem of het systeem van neurotransmitters, waardoor eerder anhedonie ontstaat.

Heb ik anhedonie? (Anhedonie test)

Of je anhedonie hebt, kun je bepalen door aandacht te besteden aan veranderingen in je beleving van plezier. Anhedonie herkennen is meer dan je ‘even niet lekker voelen’ of ‘geen zin hebben’. Het gaat om een aanhoudend onvermogen om voldoening of vreugde te voelen, zelfs bij dingen die je voorheen erg leuk vond. Onderstaande anhedonie zelftest kan helpen bij het herkennen van mogelijke tekenen. Toch is een professionele diagnose altijd nodig voor een definitieve vaststelling.

Beantwoord de vragen hieronder voor een zelftest voor anhedonie. Beantwoord je veel vragen met nee, en houden deze gevoelens al lange tijd (meer dan 2 weken) aan? Er kan dan sprake zijn van anhedonie.

• Algemeen plezier:
  • Geniet ik nog van dingen die ik vroeger erg leuk vond, zoals hobby’s, muziek, films, of eten? Of voelen deze activiteiten al wekenlang of langer leeg of zinloos aan?
  • Ervaar ik nog momenten van spontane vreugde of geluk gedurende de dag?
  • Kijk ik uit naar toekomstige gebeurtenissen, zoals vakanties, verjaardagen, of afspraken met vrienden? Of voel ik daar geen anticipatie of enthousiasme bij?
• Sociale interacties:
  • Haal ik nog plezier uit tijd doorbrengen met vrienden, familie of mijn partner?
  • Vermijd ik sociale situaties omdat ik er geen voldoening uit haal, of omdat ik me ongemakkelijk voel?
  • Voel ik me verbonden met anderen, of eerder afgesneden en vervreemd, zelfs in gezelschap?
• Prestaties en beloningen:
  • Voel ik voldoening of trots na het behalen van een doel, groot of klein, op het werk, school, of in mijn persoonlijke leven?
  • Voel ik mij beloond als ik iets goeds doe voor een ander?
  • Kan ik complimenten of positieve feedback echt waarderen en ervan genieten?
• Fysiek plezier:
  • Geniet ik nog van lichamelijke sensaties, zoals lekker eten, aanraking, een warme douche, of sporten?
  • Ervaar ik nog seksueel verlangen of plezier?
• Emoties:
  • Lijken mijn emoties vlakker dan voorheen, alsof ik ‘verdoofd’ ben?
  • Vind ik het moeilijk om enthousiast te zijn over iets?
  • Heb ik een aanhoudend gevoel van leegte of onverschilligheid?

Wanneer professionele hulp zoeken

Je moet professionele hulp zoeken wanneer de symptomen van anhedonie al langer dan twee weken aanhouden, niet vanzelf verbeteren en het dagelijks functioneren beginnen te beïnvloeden. Denk aan problemen op het werk, met studeren, in relaties, of het onvermogen om alledaagse taken uit te voeren. Professionele hulp zoeken is ook aan te raden wanneer er sprake is van andere klachten, zoals aanhoudende somberheid, energietekort, slaapproblemen, veranderingen in eetlust, gevoelens van waardeloosheid, of gedachten aan zelfbeschadiging. Anhedonie is vaak namelijk een symptoom van een onderliggende aandoening zoals depressie.

Voor professionele hulp kun je eerst contact opnemen met de huisarts. Deze bespreekt je klachten, maakt een inschatting van de ernst en kan doorverwijzen naar gespecialiseerde geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Een professional zal dan een grondige evaluatie doen om de oorzaak van je anhedonie vast te stellen en een passende behandeling aan te bevelen.

Medisch onderzoek bij anhedonie

Voor een juiste diagnose van anhedonie moet bloedonderzoek plaatsvinden om onderliggende lichamelijke oorzaken uit te sluiten. De lijst hieronder bevat een overzicht van bloedwaarden waar een medisch professional naar kijkt voor een diagnose van anhedonie.

• Schildklierfunctie: De schildklier speelt een cruciale rol in de regulatie van stofwisseling en stemming. Een te hoog TSH-gehalte (thyreoïdstimulerend hormoon) kan duiden op een trage schildklier (hypothyreoïdie). Dit kan symptomen als vermoeidheid, lusteloosheid en depressieve gevoelens veroorzaken, volgens een studie uit 2002 in Molecular Psychiatry. Afwijkende T3 en T4 waarden (schildklierhormonen) kunnen de diagnose van schildklierdisfunctie bevestigen of uitsluiten.
• Vitaminetekorten: Bepaalde vitaminetekorten kunnen leiden tot neurologische en psychische symptomen. Een tekort aan vitamine B12 kan symptomen en stemmingsveranderingen veroorzaken die lijken op anhedonie of depressie, volgens arts-onderzoeker Sally Stabler in New England Journal of Medicine. Ook een tekort aan foliumzuur wordt geassocieerd met depressieve symptomen. Daarnaast wordt een tekort aan vitamine D steeds vaker in verband gebracht met stemmingsstoornissen en een gebrek aan algehele welzijn.
• Leverwaarden: Verhoogde leverwaarden kunnen wijzen op leverproblemen, die de verwerking van medicatie kunnen beïnvloeden en brede symptomen kunnen veroorzaken die anhedonie nabootsen. Tijdens het medisch onderzoek wordt daarom altijd gekeken naar de lever om medicijn-gerelateerde oorzaken van anhedonie uit te sluiten of te bevestigen.
• Nierfunctie: De nieren zijn verantwoordelijk voor het filteren van afvalstoffen uit het bloed. Afwijkende waarden van creatinine en ureum kunnen duiden op een verminderde nierfunctie. Dit kan een breed scala aan symptomen veroorzaken, waaronder vermoeidheid en psychische veranderingen, volgens onderzoekers van Stanford University in een studie uit 2004.
• Ontstekingswaarden: Chronische ontstekingen in het lichaam kunnen de hersenen beïnvloeden en bijdragen aan stemmingsstoornissen, volgens de vooraanstaande psychiater Andrew Miller. Een verhoogde waarde van het eiwit CRP (C-Reactive Protein) kan wijzen op een onderliggende ontsteking of infectie in het lichaam, wat invloed kan hebben op het algehele welzijn en het reguleren van de stemming.

Anhedonie en dopamine

Dopamine speelt een cruciale rol bij anhedonie omdat het de belangrijkste neurotransmitter is voor het ervaren van plezier en motivatie, volgens een studie uit 2011 in Neuroscience & Biobehavioral Reviews. Dopamine is een chemische boodschapper in de hersenen die deel uitmaakt van het beloningssysteem. Wanneer je iets plezierigs ervaart, komt dopamine vrij in specifieke hersengebieden. Deze dopamine geeft een gevoel van voldoening en versterkt het gedrag dat tot die beloning leidde. De verwachting van een beloning wordt daarnaast ook gestuurd door dopamine. Het motiveert je zo om actie te ondernemen om de beloning te verkrijgen.

Bij anhedonie werkt het dopaminesysteem niet goed. Dit kan verschillende vormen hebben. Mogelijk is er sprake van een dopaminetekort, omdat er minder dopamine wordt aangemaakt of afgegeven in de hersenen. Ook kunnen dopaminereceptoren minder gevoelig zijn geworden. Dopaminesignalen worden dan minder goed opvangen en verwerken, waardoor de plezierervaring uitblijft of vermindert. Daarnaast kunnen de verbindingen binnen het beloningssysteem verstoord zijn, met name die van het ventrale striatum, waardoor signalen van plezier en motivatie slecht worden doorgestuurd.

Herstel van dopaminefunctie

Het dopaminesysteem kan in veel gevallen herstellen, al kost dit proces wel tijd en inspanning. De duur van herstel hangt af van de oorzaken van de problemen. Bij verslaving kan het dopaminesysteem maanden tot jaren nodig hebben om te herstellen, volgens een studie uit 2001 in Journal of Neuroscience. Wanneer het dopaminesysteem niet goed functioneert door leefstijl of psychische aandoeningen, zoals depressie en burn-out, duurt herstel meestal een paar weken tot maanden, volgens de Amerikaanse psychiater Charles Nemeroff in Archives of General Psychiatry. De manieren voor herstel van het dopaminesysteem worden hieronder besproken.

• Behandeling van onderliggende aandoeningen: Als anhedonie een symptoom is van een andere aandoening (zoals depressie of schizofrenie), zal de behandeling van die aandoening vaak gericht zijn op het herstellen van de neurotransmitterbalans, inclusief dopamine. Dit kan door middel van medicatie (bijv. bepaalde antidepressiva die de dopaminerge activiteit beïnvloeden, of specifieke medicatie bij psychoses) en psychotherapie die helpt bij gedragsactivatie en het opnieuw ervaren van positieve emoties.
• Stoppen met verslavende stoffen: Langdurig gebruik van drugs, alcohol of gokken kan het dopaminesysteem uitputten. Volledig stoppen met verslavende middelen helpt het dopaminesysteem om te resetten en de natuurlijke gevoeligheid terug te krijgen.
• Leefstijlveranderingen: Verschillende leefstijlfactoren kunnen de dopaminefunctie positief beïnvloeden, waaronder regelmatige lichaamsbeweging, een gezond dieet (vooral een dieet rijk aan tyrosine, een voorloper van dopamine, en antioxidanten), voldoende slaap en het verminderen van stress.
• Nieuwe en plezierige ervaringen: Het geleidelijk blootstellen aan nieuwe, mogelijk plezierige activiteiten helpt om het dopaminesysteem opnieuw te activeren en beloningscircuits te versterken.

Anhedonie en depressie

Anhedonie is een kernsymptoom van depressie en komt voor bij 70-80% van mensen met een depressieve stoornis, volgens onderzoekers in Annals of General Psychiatry. Voor een officiële diagnose van depressie is een sombere stemming en/ofanhedonie voor een periode van minstens twee weken een van de vereisten.

Anhedonie en depressie kunnen de symptomen van elkaar vergroten en verergeren. Wanneer iemand geen plezier meer ervaart, leidt dit tot een gebrek aan motivatie om dingen te ondernemen. Zo ontstaat verder sociaal isolement, passiviteit en een gevoel van zinloosheid. Dit versterkt depressie symptomen zoals een sombere stemming, energietekort en hopeloosheid. Een depressie beïnvloedt tegelijkertijd de neurotransmitterbalans in de hersenen, met name dopamine en serotonine, die cruciaal zijn voor plezier en motivatie. Een verstoorde balans kan het vermogen om plezier te voelen direct ondermijnen. Ook zorgt depressie ervoor dat mensen minder ondernemen, waardoor anhedonie in stand wordt gehouden.

Anhedonie als voorspeller van depressie

Anhedonie kan een belangrijk vroeg signaal zijn dat iemand risico loopt op het ontwikkelen van een depressie of dat een bestaande depressie ernstiger is. Soms ervaren mensen eerst een afname van plezier en interesse, voordat de meer klassieke depressieve symptomen zoals aanhoudende somberheid, slaapproblemen of energietekort zich presenteren. Het is een subtiele maar significante verandering die vaak over het hoofd wordt gezien, zowel door de persoon zelf als door diens omgeving.

Op tijd herkennen van anhedonie biedt een kans voor vroege interventie. Zo kan een volledige depressieve stoornis mogelijk worden afgeremd met behandeling of zelfs worden voorkomen, volgens de Amerikaanse depressie-onderzoeker Stewart Shankman. Het aanpakken van anhedonie in een vroeg stadium kan ook de prognose van een depressie verbeteren. Het helpt om motivatie terug te vinden en weer deel te nemen aan plezierige activiteiten, waardoor het beloningssysteem kan worden geactiveerd.

Wat zijn de behandelmogelijkheden voor anhedonie?

De behandelmogelijkheden voor anhedonie zijn een combinatie van psychotherapie, medicatie en leefstijlinterventies. Hieronder worden deze drie behandelmogelijkheden uitgebreid besproken.

• Psychotherapie voor anhedonie: Psychotherapieën richten zich op het aanpakken van gedragspatronen en denkprocessen die anhedonie in stand houden. Zo helpen ze bij het heractiveren van plezierige activiteiten, volgens een klinische studie uit 2006 in Journal of Consulting and Clinical Psychology. Bij anhedonie wordt vooral gebruikgemaakt van gedragsactivatie. Dit is een specifieke methode van cognitieve gedragstherapie die zich richt op het doorbreken van de inactiviteit die vaak samengaat met anhedonie. De therapeut helpt je dan om op een gestructureerde manier weer (kleine) stappen te zetten en deel te nemen aan activiteiten.
• Medicatie voor anhedonie: Medicatie kan helpen om de chemische balans in de hersenen te herstellen, vooral de neurotransmitters die betrokken zijn bij plezier en motivatie. Antidepressiva zoals SSRI’s werken voor anhedonie minder goed. SNRI’s, die zowel serotonine als noradrenaline beïnvloeden, zijn wel effectief bij anhedonie, volgens een Britse studie uit 2007 in Journal of Psychopharmacology. Ook atypische antidepressiva zoals bupropion kunnen effectief zijn bij anhedonie, omdat ze directer het beloningssysteem beïnvloeden.
• Leefstijlinterventies: Aanpassingen in leefstijl ondersteunen herstel van het beloningssysteem en verbeteren in brede zin het welzijn. Regelmatige fysieke activiteit stimuleert bijvoorbeeld de aanmaak van endorfine en andere neurotransmitters, waardoor de functie van het beloningssysteem verbetert, volgens onderzoekers in International Journal of Biological Sciences. Ook andere leefstijlaanpassingen zoals voldoende nachtrust, meer dagstructuur en gezonde voeding helpen kunnen bijdragen aan het verhogen van motivatie, energie en plezier. Belangrijk is om hierbij de tijd te gunnen voor herstel. Ook kleine successen zijn een stap vooruit.

Kun je anhedonie genezen?

Ja, anhedonie is te genezen in veel gevallen en kan volledig verdwijnen, vooral wanneer de onderliggende oorzaak wordt aangepakt. De prognose voor anhedonie kan wel per individu verschillen. Naast de oorzaak zelf, hangt het af van hoelang iemand last heeft gehad van symptomen en de keuze van behandeling. De beste kans op volledige genezing is bij een vroege behandeling, waarbij iemand sociale steun krijgt, trouw de medicatie inneemt en betrokkenheid toont bij therapie. Bij chronische anhedonie komt herstel aanmerkelijk langzamer, volgens een studie uit 2012 in Trends in Neurosciences. Het gaat dan vaak om jaren, in plaats van een paar weken of maanden.

Het is belangrijk te weten dat anhedonie na behandeling kan terugkeren. Zo’n 30-40% van mensen met anhedonie ervaart een terugval binnen 2-5 jaar, volgens de bekende gedragspsycholoog William Iacono in Clinical Psychology Review. Door trouw te blijven aan het behandelplan, ook als je je beter voelt, kun je het risico op terugkeer verkleinen.

Zelfhulp bij anhedonie

Naast professionele behandeling kun je zelf stappen ondernemen om anhedonie te verminderen en het herstel te ondersteunen. Hieronder geven we een overzicht van concrete tips om zelf anhedonie te verbeteren.

• Bouw een dagelijkse routine op. Structuur en regelmaat zorgen voor een gevoel van controle en voorspelbaarheid. Dit kan helpen om de apathie te doorbreken en de energie te verhogen, volgens een studie uit 2024 in Health Education & Behavior.
• Stel kleine doelen. Het plannen van kleine, haalbare activiteiten helpt met het stimuleren van het beloningssysteem en het vergroten van motivatie, volgens het handboek voor psychologen Behavioral Activation for Depression. Denk aan een korte wandeling, vijf minuten luisteren naar een favoriet nummer of het sturen van een berichtje naar een vriend.
• Onderhoud sociale contacten. Sociaal contact is essentieel, ook als motivatie hiervoor ontbreekt. Zoek laagdrempelige manieren om contacten te onderhouden, van een kort telefoongesprek tot een kopje koffie met iemand uit de omgeving.
• Doe aan lichamelijke beweging. Fysieke beweging stimuleert de aanmaak van dopamine en endorfine, wat bijdraagt aan herstel van de neurochemische balans, volgens een studie door de Amerikaanse sportonderzoeker Lynette Craft. Begin altijd met lichte beweging voor haalbare doelen, zoals een korte wandeling, een korte yogasessie of fietsen naar de supermarkt.
• Wees je bewust van het moment. Mindfulness en meditatie helpen om meer in het ‘nu’ te leven en je minder te laten meeslepen door negatieve gedachten over het gebrek aan plezier. Ze verminderen stress en helpen kleine momenten van rust of positieve sensaties op te merken.
• Ontdek oude hobby’s opnieuw. Introduceer geleidelijk weer oude hobby’s en activiteiten die in het verleden plezier gaven. Voorkom het opleggen van druk en focus je op de activiteit zelf.

De rol van naasten bij anhedonie

Familie en vrienden spelen een belangrijke rol in het herstelproces van iemand met anhedonie. Wanneer anderen laten zien dat ze begrijpen hoe uitdagend anhedonie kan zijn, valideert dit iemands gevoelens. Het stimuleert om professionele hulp te zoeken en energie te vinden voor verandering. Als familie en vrienden is het belangrijk om de persoon niet te pushen om activiteiten te doen. Wel kunnen aanmoedigingen helpen en geven concrete suggesties om samen iets te doen extra motivatie. Daarnaast moeten naasten begrijpen dat herstel van anhedonie tijd kost. Geduldig blijven voorkomt dat te veel stress ontstaat en herstel teniet wordt gedaan.

Anhedonie en verslaving

Anhedonie en verslaving kunnen elkaar versterken en in stand houden, volgens Italiaanse onderzoekers in Frontiers in Psychiatry. Verslavende middelen en gedragingen (zoals gokken) kapen het natuurlijke beloningssysteem van de hersenen, voornamelijk door een massale en snelle afgifte van dopamine. Bij langdurig en herhaaldelijk gebruik past het brein zich aan deze kunstmatige stimulatie aan. Het reageert dan minder goed op natuurlijke beloningsprikkels, waardoor ‘normaal’ plezier afneemt. Anhedonie kan tegelijkertijd juist een reden zijn om kunstmatige prikkels van plezier te zoeken, die verslavende middelen of gedrag wel kunnen bieden.

Anhedonie tijdens afkicken

Anhedonie komt vaak voor tijdens de ontwenning van alcohol, drugs en gedragsverslavingen, volgens een studie uit 2010 in The American Journal of Drug and Alcohol Abuse. In deze fase is er een gebrek aan kunstmatige dopamine door het stoppen met de verslaving en is het beloningssysteem nog niet hersteld. De anhedonie tijdens de ontwenning is voor de meeste mensen tijdelijk, maar kan wel een belangrijke risicofactor zijn voor terugval. Het onvermogen om plezier te voelen, gecombineerd met de geestelijke en lichamelijke ontwenningsverschijnselen, maken de drang om terug te vallen in het verslavingsgedrag erg groot. Professionele begeleiding is belangrijk om deze symptomen te beheersen.

Behandeling anhedonie bij verslaving

Vanwege de wisselwerking tussen anhedonie en verslaving is het belangrijk om voor een effectieve behandeling beide aandoeningen tegelijkertijd aan te pakken, net zoals bij andere dubbele diagnoses. In veel verslavingsklinieken zal aandacht zijn voor gedragsactivatie, waarbij plezierige en belonende activiteiten geleidelijk worden geïntroduceerd om het beloningssysteem te helpen reactiveren. Ook kan medicatie worden ingezet om te helpen bij herstel van het dopaminerge systeem.

Hulp zoeken voor anhedonie

Als je langdurig last hebt van anhedonie is het belangrijk om professionele hulp te zoeken voor een juiste diagnose en behandeling. Anhedonie kan een teken zijn van onderliggende psychische of lichamelijke problemen die effectief aangepakt kunnen worden, van een bipolaire stoornis en post-traumatische stress stoornis tot een verstoorde nier- en leverfunctie.

De eerste stap voor hulp bij anhedonie is contact zoeken met de huisarts. Deze kan een eerste inschatting maken van de ernst van de klachten, lichamelijke oorzaken uitsluiten via bloedonderzoek en advies geven over leefstijlveranderingen. De huisarts kan meteen of op een later moment een doorverwijzing geven voor de GGZ. De precieze vorm hiervan varieert van een psycholoog tot een gespecialiseerde kliniek.

Wanneer spoedhulp nodig is

Anhedonie kan een gevoel van extreme hopeloosheid veroorzaken en zo het risico op suïcidale gedachten versterken, omdat de toekomst dan uitzichtloos lijkt. Als je gedachten hebt over zelfdoding, zoek dan onmiddellijk hulp. In Nederland is er de nationale hulplijn 113. Ook kun je de huisartsenpost of spoedeisende hulp (of 112) bellen bij direct gevaar voor jezelf of anderen.