ASAT-waarde: betekenis, de ASAT/ALAT-ratio en de link met alcohol

ASAT (ook bekend als SGOT) is een enzym in de lever, het hart en de spieren dat bij weefselschade vrijkomt in het bloed. Een verhoogde ASAT-waarde bij een bloedonderzoek is voor een arts zo een waarschuwingssignaal. Vaak hangt een hogere ASAT-waarde samen met schade aan de lever en overmatig alcoholgebruik.

Deze pagina bespreekt welke betekenis ASAT (aspartaataminotransferase) heeft voor de gezondheid en wat een normale en ongezonde waarde kan zijn. Ook geeft het uitleg waarom alcohol ASAT verhoogt, en hoe de verhouding tussen de twee enzymen ASAT en ALAT samen veel vertelt over schadelijk alcoholgebruik. Ten slotte benoemt het hoe ASAT weer verlaagd kan worden en hoe snel dit kan duren.

Wat is ASAT?

ASAT is een eiwit in het lichaam dat vooral in de lever en hart/skeletspieren zit. Bij beschadiging van weefsels in de lever en deze spiercellen komt ASAT (SGOT soms genoemd als oudere term) vrij in het bloed. De ASAT-waarde wordt daarom in bloedonderzoek door gemeten om te controleren of er sprake is van leverschade of schade aan andere organen.

Beschadiging van cellen kan verschillende oorzaken hebben,waaronder medicatiegebruik, zware lichamelijke belasting en langdurig overmatig alcoholgebruik. Het lekken van ASAT (betekenis van de afkorting is aspartaataminotransferase) in het bloed is zo een waarschuwingssignaal over een mogelijk ongezonde levensstijl of de aanwezigheid van andere aandoeningen, volgens een studie uit 2004 in Alcohol and alcoholism.

Omdat ASAT verspreid is over het hele lichaam, is de stof echter minder specifiek voor leverschade dan ALAT, een ander bekend enzym dat wel vooral in de lever zit en ook weglekt in de bloedbaan bij weefselschade. Een verhoogde ASAT-waarde vertelt een arts dat er weefselschade is, maar wijst niet per definitie op een leverprobleem, volgens onderzoeker Gjin Ndrepepa in Journal of Laboratory and Precision Medicine. De schade kan bijvoorbeeld ook uit de spieren komen. Voor een diagnose van leverschade kijken artsen daarom vooral naar de verhouding tussen ASAT en ALAT, in plaats van naar een exacte ASAT-waarde.

Wat is een normale ASAT-waarde?

Een normale ASAT-waarde is voor mannen lager dan 35 U/l (eenheden per liter) en voor vrouwen lager dan 31 U/l, volgens de zogenaamde IFCC-standaarden voor Nederlandse laboratoria. Deze worden opgesteld door de Nederlandse Vereniging voor Klinische Chemie en Laboratoriumgeneeskunde (NVKC) en de Stichting Kwaliteitsbewaking Medische Laboratoriumdiagnostiek (SKML).

In de praktijk kunnen de marges voor een normale ASAT-bloedwaarde wat ruimer liggen. Laboratoria mogen namelijk een eigen, iets afwijkende referentiewaarde hanteren, afhankelijk van de testapparatuur en kalibratie die gebruikt wordt. Laboratoria zoals Saltro, Sanquin of in ziekenhuizen nemen daarom vaak een iets hogere bovengrens. Voor mannen is een normale ASAT-waarde 35 tot 50 U/l maximaal, terwijl de maximum normale waarde voor vrouwen tussen de 31 en 40 U/l ligt.

Wanneer is ASAT te hoog?

ASAT is officieel te hoog boven de 50 U/l (voor mannen) of 40 U/l (voor vrouwen), maar een duidelijk waarschuwingssignaal begint meestal vanaf een ASAT-waarde van 100 U/l. Wanneer de ASAT-waarde te hoog is op de uitslag van een bloedonderzoek, betekent dit dat er ergens in het lichaam celbeschadiging is opgetreden, waardoor het enzym in de bloedbaan is gelekt. De mate van deze verhoging geeft artsen een indicatie van de aard en de ernst van het probleem, zoals hieronder uitgelegd.

• Licht verhoogd (~50 – 150 U/l): Vaak een eerste waarschuwingssignaal. Deze waarden worden veel gezien bij mensen die stevig drinken, beginnende leververvetting hebben, of bepaalde zware medicatie gebruiken, volgens Duitse onderzoekers in een studie uit 2023 in Liver International. Ook flinke spierschade door zware fysieke training kan tijdelijk deze waarden aantikken.
• Matig verhoogd (~150-400 U/l): Sprake van forse, aanhoudende weefselschade. Deze verhoging past vaak bij langdurig, overmatig alcoholgebruik en alcoholische, acute hepatitis (leverontsteking), volgens een rapport uit 2022 in American Family Physician.
• Sterk verhoogd (~500-1000 U/l): Wanneer ASAT verhoogd is tot vele honderden tot zelfs de duizend, is er sprake van acute celversterving (necrose). Dit is vrijwel niet mogelijk door alleen alcohol inname, maar wijst op een acute virale hepatitis, of een combinatie van overmatig alcoholgebruik met toxische stoffen of drugs.
• Extreem verhoogd (~1000 tot 2000+ U/l): Bij deze uitzonderlijke waarden functioneert de lever zo slecht dat er sprake is van acuut leverfalen en direct medisch ingrijpen noodzakelijk is. Deze hoeveelheid ASAT treedt bijvoorbeeld op bij een zware paracetamol-vergiftiging of een acuut zuurstoftekort in de lever.

Is op een labuitslag je ASAT verhoogd? Symptomen hiervan zijn alleen zichtbaar vanuit de onderliggende aandoening. Bij licht verhoogde waarden merken de meeste mensen lichamelijk bovendien nog weinig. Een diagnose door een arts voor een volledig beeld en de mogelijke oorzaak moet daarom altijd worden gesteld.

Waarom verhoogt alcohol je ASAT?

Alcohol verhoogt je ASAT door de manier waarop de lever wordt belast tijdens het afbreken van alcohol. Wanneer de lever alcohol afbreekt, ontstaan er schadelijke bijproducten zoals acetaldehyde. Deze stoffen tasten de wanden van de levercellen aan, waar onder meer het enzym ASAT in zit. Bij het beschadigen van de celwand of zelfs volledig afbreken van de levercel door alcohol, ontstaat een lek waardoor ASAT vanuit het kapotte weefsel direct de bloedbaan instroomt. Dit zorgt dat de waarde ASAT verhoogd wordt, volgens een studie uit 2020 in vakblad Translational gastroenterology and hepatology.

Gelukkig beschikt de lever over een groot zelfherstellend vermogen. De milde schade van af en toe drinken kan het orgaan meestal zelf op tijd repareren. Bij chronisch drinken krijgt de lever die kans echter niet. Door een onafgebroken blootstelling aan giftige afbraakstoffen staat de lever dan constant onder druk. Zo ontstaat een vicieuze cirkel van voortdurende ontstekingen (zoals alcoholische hepatitis) en structurele celdood. De chronische leverschade zorgt dat enzymen non-stop het bloed in kunnen lekken en bloedonderzoek een chronisch verhoogde ASAT-waarde toont.

Lees ook: Welke ziektes veroorzaakt alcoholgebruik?

De ASAT/ALAT-ratio: een signaal voor alcoholische leverschade

De verhouding tussen de enzymen ASAT en ALAT in het bloed is een nauwkeuriger signaal voor leverschade door alcoholgebruik dan de exacte verhoging van één of beide stoffen, volgens een Australische studie uit 2013 in The Clinical Biochemist Reviews. ALAT zit vooral in de lever, terwijl ASAT ook in de spieren en het hart (zogenaamd dwarsgestreept spierweefsel) voorkomt. De verhouding tussen de twee heet De Ritis-ratio. Het wordt berekend door de ASAT-waarde te delen door de ALAT-waarde.

Bij hogere waarden van ASAT en ALAT in het lichaam is ALAT meestal eerst het hoogst bij normale leveraandoeningen, zoals een virale ontsteking of leververvetting door overgewicht. Als de leverschade vooral door alcohol komt, draait dit patroon om. Alcohol en z’n giftige afbraakstoffen beschadigen namelijk specifiek de mitochondriën in de levercellen, waarin vooral een grote voorraad ASAT ligt opgeslagen.

Bij alcoholische leverschade lekt er daarom in verhouding veel meer ASAT het bloed in dan ALAT, volgens een studie uit 2020 in vakblad Signal transduction and targeted therapy. In de tabel hieronder wordt uitgelegd wat de ASAT/ALAT-ratio kan betekenen.

Een verhoogde ASAT en ALAT-ratio, waarbij de hoeveelheid ASAT structureel en fors hoger is dan de ALAT-waarde, is voor een arts dus een sterke aanwijzing dat overmatig alcoholgebruik de oorzaak van de schade is. Toch zijn er ook andere verklaringen mogelijk.

Wat zijn andere oorzaken van een verhoogd ASAT?

ASAT komt op meerdere plekken in het lichaam voor naast de lever, waardoor een (lichte) verhoging van ASAT in het lichaam ook andere medische en lichamelijke oorzaken kan hebben buiten (alcoholische) leverschade om. In de lijst hieronder worden andere aandoeningen besproken die een ASAT verhoging veroorzaken, gerangschikt op het orgaan waaruit ASAT het bloed in lekt.

De lever

• Virale hepatitis: Een infectie (zoals hepatitis B of C) veroorzaakt een acute of chronische leverontsteking. Dit zorgt dat levercellen kapotgaan en enzymen zoals ASAT lekken.
• Niet-alcoholische leververvetting: Een ophoping van vet in de lever kan ook tot aanzienlijke weefselschade leiden. Factoren zoals overgewicht of suikerziekte zijn hierin belangrijk.
• Medicatie of vergiftiging: Bepaalde medicijnen of een overdosis van giftige stoffen (zoals bij paracetamol) tasten de levercellen direct aan.

Het hart

• Hartinfarct: Bij een hartaanval of zware hartschade sterven hartspiercellen af die ASAT bevatten. Dit zorgt dat een grote hoeveelheid ASAT vanuit het hart direct de bloedbaan in stroomt.

De spieren

• Zware fysieke inspanning: Na een extreme sportprestatie, krachttraining of zware spierpijn lekt er vaak tijdelijk ASAT uit de herstellende skeletspieren. Dit zorgt normaal alleen voor een lichte verhoging.
• Spierziekten en letsel: Aandoeningen die de spieren afbreken, maar ook grote verwondingen of ernstige brandwonden, kunnen voor flinke ASAT-pieken zorgen in de bloedwaarde.

ASAT wordt vanwege de verschillende mogelijke oorzaken nooit als enige graadmeter gebruikt door artsen. Bij sterke aanwijzingen van overmatig alcoholgebruik wordt de uitslag altijd gekoppeld aan waarden van andere leverenzymen, waaronder ALAT en gamma-GT (een enzym dat zeer reactief is op alcohol).

Hoe verlaag je je ASAT-waarde?

Je verlaagt een te hoge ASAT-waarde door de oorzaak van de celbeschadiging aan te pakken. Is overmatig alcoholgebruik de oorzaak? Dan is stoppen of fors minderen met drinken de enige effectieve methode om de ASAT-waarde verlaagd te houden, volgens een bevolkingsstudie onder 367.612 mannen en vrouwen uit 2022 in BMC medicine.

Wanneer de lever niet meer wordt blootgesteld aan de giftige afbraakstoffen van alcohol, stopt de acute schade aan de cellen. Dankzij het zelfherstellende vermogen van de lever stopt het enzym met lekken en ruimt het lichaam het overschot aan ASAT in het bloed vanzelf op. Hierdoor daalt de bloedwaarde na verloop van tijd weer rustig naar een normale, gezonde marge.

Hoe lang duurt het verlagen van je ASAT-waarde?

Omdat het enzym ASAT een korte levensduur in het bloed heeft (de hoeveelheid halveert ongeveer elke 17 uur), daalt de bloedwaarde relatief snel zodra de levercellen stoppen met lekken, volgens een studie uit 2021 in Journal of Laboratory and Precision Medicine. Hoeveel tijd een volledig herstel kost, hangt af van de opgelopen schade.

Bij milde leverschade door een periode van stevig drinken, dalen de waarden na het stoppen vaak al flink binnen een paar dagen en valt de uitslag binnen twee tot vier weken weer volledig binnen de normale referentiewaarden. Is er sprake van een actieve leverontsteking (alcoholische hepatitis), dan heeft het orgaan meer tijd nodig om te herstellen en kan het een paar maanden aanhouden voordat de bloedwaarden weer stabiliseren, volgens een studie door de Mayo Clinic uit 2014 in vakblad Clinical Gastroenterology and Hepatology.

Als langdurig drinken heeft geleid tot onomkeerbare littekenvorming in de lever (levercirrose), is het weefsel blijvend aangetast. De ASAT-waarde kan dan chronisch verhoogd blijven en keert soms nooit meer helemaal terug naar de normale marges, volgens een Zweedse studie uit 2004 in Alcohol and alcoholism.

Veilig minderen of stoppen met drinken

Plotseling minderen of stoppen met drinken om de ASAT-waarde te verlagen is niet zonder risico voor mensen die al langdurig en zwaar drinken. Het kan leiden tot heftige ontwenningsverschijnselen die soms zelfs levensgevaarlijk zijn en een terugval in de hand spelen.

Bij een structureel drinkprobleem is het verstandig om niet zelfstandig te stoppen, maar professionele medische begeleiding te zoeken. Een huisarts kan specifieke medicijnen tegen alcoholgebruik voorschrijven om te helpen met het stoppen, zoals Antabus, naltrexon en acamprosaat. Therapie kan helpen om de oorzaken van het drinken weg te nemen, zoals gedragstherapie dat helpt om negatieve gedachten te herkennen en om te zetten. Bij zware gevallen kan een klinische opname de beste optie zijn om de ontwenningsfase vol te houden in een veilige omgeving.

Wil jij stoppen met alcohol? Of heeft iemand in je omgeving hulp nodig? Bel nu anoniem naar 020 – 532 0030 en krijg advies van onze medewerkers voor behandelopties die aansluiten bij jouw problemen en voorkeuren.

Veelgestelde vragen