Codependency: Herkennen, Begrijpen en Overwinnen

Bij codependency maken mensen zich ondergeschikt aan de behoeften van anderen en raken relaties uit evenwicht. De gedragspatronen bij codependency zorgen vaak voor verstikkende relaties, terwijl de emotionele belasting bijdraagt aan het ontwikkelen van psychische klachten en aandoeningen (waaronder verslaving!). Bewustwording over en het herkennen van codependency zijn belangrijk om relaties te kunnen verbeteren en voor het bevorderen van je mentale welzijn. Meestal is therapie noodzakelijk om de oorzaken van codependent gedrag te begrijpen en te behandelen. Op deze pagina vind je informatie over het herkennen, begrijpen en overwinnen van codependency.

Wat is codependency?

Codependency is een vorm van gedrag waarbij iemand zijn eigen gevoelens en behoeftes afhankelijk maakt aan die van een ander. Codependent gedrag in een relatie is ongezond en leidt tot een lage eigenwaarde, emotionele verwaarlozing en andere psychische klachten, volgens de Amerikaanse hoogleraar Shawn Burn. Mensen die vastzitten in codependentie patronen voelen vaak een intense verlatingsangst. Ook hebben ze moeite om grenzen te stellen in een relatie, waardoor hun eigen emoties en behoeftes op de tweede rij komen te staan.

Bij een gezonde afhankelijkheid is er juist wederzijds respect binnen de relatie voor de eigen behoeften van je partner. In tegenstelling tot bij codependency, behouden beide partners in een gezonde relatie een duidelijke eigen identiteit en wordt er eerlijk gecommuniceerd over elkaars gevoelens en behoeftes. Ook ondersteunen de partners elkaar verder in hun persoonlijke groei, in plaats van zichzelf op te offeren voor de ander.

Oorzaken en ontwikkeling van codependency

Codependency is complex en heeft vaak zijn oorsprong in jeugdervaringen en de dynamiek van een gezin, volgens een studie uit 2020 in International Journal of Mental Health and Addiction. Het wordt gezien als aangeleerd gedrag in reactie op bepaalde omstandigheden. In een disfunctioneel gezin waar verslavingen of mentale problemen aanwezig zijn, leren kinderen bijvoorbeeld om de emoties van anderen te reguleren en eigen behoeftes te onderdrukken. Opgroeien in een onvoorspelbare omgeving tijdens de kindertijd kan er ook voor zorgen dat iemand anderen graag pleast om zo controle en zekerheid te houden.

Bepaalde persoonlijkheidsfactoren kunnen de ontwikkeling van codependency patronen versnellen, volgens de Australische psycholoog Harvey Irwin in Journal of Clinical Psychology. Zo is een codependent persoon vaak perfectionistisch ingesteld en vindt deze het moeilijk om eigen gevoelens te uiten. Mensen met codependency hebben ook een negatief en laag zelfbeeld, waardoor ze sneller bevestiging zoeken bij anderen en bang zijn om te worden afgewezen. Deze factoren zijn soms oorzaken van codependency en spelen verder een belangrijke rol bij het in standhouden van deze gedragspatronen.

Herkennen van codependency in relaties

Codependent gedrag komt in alle soorten relaties voor en kan erg subtiel zijn, waardoor het belangrijk is om de signalen van een codependente relatie op tijd te herkennen. In romantische relaties zorgt codependency voor een verstikkende dynamiek waarbij het evenwicht verloren raakt tussen partners en de een de ander ‘bezit’. In families kan dit gedrag ontstaan wanneer een familielid zich voortdurend opoffert voor de ander of continu de verantwoordelijkheid blijft dragen van de ander. Bij vrienden houdt codependency vooral in dat de een altijd beschikbaar staat voor de ander (de “verzorger”), maar zelf niet om hulp durft te vragen. De vriendschap kan hierdoor uiteindelijk verstikken.

Mogelijke signalen van een codependente relatie zijn:

• Je hebt moeite om “nee” te zeggen of om gezonde grenzen te stellen in je relatie
• Je emotionele welzijn is sterk afhankelijk van de stemming of het gedrag van de ander
• Je voelt de constante behoefte om de ander te helpen, zelfs ten koste van je eigen welzijn
• Vanwege een angst om alleen te zijn accepteer je ongezonde situaties
• Je probeert een ander te controleren of te “fixen” zodat je eigen gevoelens van veiligheid of geluk verzekerd zijn
• Je identificeert jezelf vooral door je rol in de relatie en hebt weinig eigenwaarde buiten de ander

Gevolgen van codependency

Codependency kan grote emotionele en psychologische effecten hebben. Mensen die codependent zijn, verliezen hun gezonde eigenwaarde en krijgen last van emotionele uitputting door het onderdrukken van de eigen gevoelens. Ook zorgen codependentie patronen voor chronische stress en angst, vooral om verlaten te worden. Door het verlies van de eigen identiteit wordt je persoonlijke groei bovendien beperkt. Codependentie leidt ertoe dat je dan niet meer je eigen dromen en ambities najaagt, met later frustratie en spijt als gevolg.

Codependency en verslaving

Er is een sterke link tussen codependency en verslavingsgedrag, volgens een studie uit 2019 in The American Journal on Addictions. Mensen met een verslaving hebben vaak een codependente partner of familielid, terwijl codependente personen zich aangetrokken kunnen voelen tot mensen met verslavingsproblemen. Codependent gedrag kan verslaving verergeren doordat de helper, vaak onbewust, het verslavingsgedrag mogelijk maakt. Dit heet “enabling.” Het kan bestaan uit het bedekken en verbergen van de gevolgen van de verslaving, financiële steun geven, of verantwoordelijkheid overnemen. Ook kunnen onrealistische verwachtingen bestaan over het aanpassen van verslavend gedrag, waardoor dit gedrag juist verergert.

Codependentie in gezinnen met verslavingsproblemen zorgt vaak voor verstoorde relaties, emotionele uitputting en verwaarlozing van sommige gezinsleden. Meestal neemt een ouder of ander familielid de rol van “redder” op zich en krijgt de verslaafde de rol van “probleem”. Hierdoor ontstaat een onevenwichtige relatie die de verslaving én de codependentie kan verergeren. Wanneer familieleden de verslaafde proberen te beschermen tegen de gevolgen van de verslaving, wordt bovendien de motivatie weggenomen bij de verslaafde om hulp te zoeken.

Lees meer over de omgang met een verslaafde en hulp voor familieleden bij verslaving.

Therapie voor codependency

Therapie voor codependency is gericht op het herstellen van gezonde grenzen en het ontwikkelen van eigenwaarde en zelfzorg. Dit kan individueel gebeuren, in groepsverband of binnen gezinstherapie. Therapie voor codependency is vaak uitdagend omdat het zeer vaste gedragspatronen aanpakt. Tegelijkertijd biedt het een bevrijdende weg naar gezondere relaties en een sterker gevoel van eigenwaarde.

Enkele vormen van codependency therapie zijn:

• Cognitieve gedragstherapie, om ongezonde gedachten en gedrag te identificeren en te veranderen
• Dialectische gedragstherapie, om emotionele regulatie te ontwikkelen
• Gezinstherapie, vooral nuttig wanneer codependentie samengaat met verslavingsproblematiek
• Interpersoonlijke therapie, waarbij je leert om meer gezonde relaties te ontwikkelen

Zelfhulp strategieën

Naast therapie kunnen zelfhulpstrategieën helpen om codependent gedrag te doorbreken en je zelfwaarde te versterken. Zelfcompassie en positieve zelfpraat zijn twee belangrijke technieken die helpen bij het ontwikkelen van je eigenwaarde, volgens hoogleraar Tom Brintaupt in Journal of Personality Assessment. Elke dag wat tijd vrijmaken voor zelfzorg helpt ook bij het krijgen van energie en het bevorderen van je mentale gezondheid. Het stellen van gezonde grenzen in je relaties is verder van groot belang. Dit houdt vooral in dat je moet leren om “nee” te zeggen. Tegelijkertijd moet je ook leren identificeren wat je eigen grenzen eigenlijk zijn, zodat je deze vervolgens kunt communiceren naar anderen.

Herstel en groei

Herstel van codependentie is een geleidelijk proces waarbij je werkt aan het veranderen van ongezonde relatiepatronen en het opbouwen van een sterker zelfbeeld, volgens herstelexpert Thomas Kimball. De stappen naar een gezonder relatiepatroon omvatten de erkenning dat er sprake is van codependentie (bewustzijn), het nadenken over wat voor jezelf belangrijk is (reflectie), grenzen leren stellen (scheiding) en emotionele onafhankelijkheid leren ontwikkelen (zelfstandigheid). Tegelijkertijd bouw je aan een sterker zelfbeeld door je te focussen op wie je bent als individu, los van relaties, en tijd te creëren voor persoonlijke ontplooiing en eigen gevoelens en behoeftes.

Ondersteuning voor naasten

Familie en vrienden kunnen een belangrijke rol spelen in het herstelproces bij codependentie door het bieden van geduld, begrip en emotionele ondersteuning. Een belangrijke stap hierbij is meer te leren over codependency door het lezen van boeken of het volgen van een workshop. Je begrijpt de uitdagingen zo beter en herkent hoe je het herstel van je naaste kunt ondersteunen zonder codependent gedrag verder te bevorderen.

In de omgang met een codependent familielid of partner is het belangrijk om eerlijk en open te communiceren over hoe bepaald codependent gedrag jou beïnvloedt, zodat de ander zich hier bewust van is. Ook kun je helpen bij het leren stellen van grenzen door bijvoorbeeld aan te geven dat het prima is om “nee” te zeggen en voor jezelf te kiezen. Je kunt verder overwegen om zelf naar een therapeut of steungroep te gaan om je eigen emoties te verwerken.

Veelgestelde vragen over codependency