Codeïne: Effecten, risico's en verslaving

Codeïne is een pijnstiller en hoestmiddel met een licht verslavingspotentieel, maar kan door de toegankelijkheid gevaarlijker zijn dan gebruikers vermoeden. In het Verenigd Koninkrijk is codeïne sinds 2024 niet meer zonder recept verkrijgbaar als middel bij een droge prikkelhoest, vanwege het verslavingsrisico en potentieel voor misbruik. Langdurig gebruik van het medicijn leidt tot gewenning, ook als pijnstiller, en kan langzaam zorgen voor afhankelijkheid. De kans op ernstige bijwerkingen neemt dan toe, waaronder ademhalingsfalen. Op deze pagina wordt uitgelegd waarom codeïne verslavend werkt en hoe je veilig kunt stoppen met het gebruik. Ook vind je een overzicht van behandelopties bij codeïne verslaving.

Wat is codeïne?

Codeïne is een medicijn dat hoestprikkels onderdrukt en kan helpen tegen pijn. Het behoort tot de groep opiaten, maar is niet een krachtige pijnstiller zoals andere opioïde medicijnen. Na inname wordt codeïne in het lichaam omgezet in de werkzame stof morfine. Hiermee activeert het cellen in je hersenen en ruggenmerg. Zo vermindert het pijnsignalen die naar de hersenen worden gestuurd. Ook vermindert de activiteit van het hersengebied dat hoesten veroorzaakt. Op deze manier helpt codeïne met het onderdrukken van hoestprikkels.

Codeïne is het meest bekend als een middel dat de hoestprikkel onderdrukt, zoals een langdurige kriebelhoest. Het wordt dan gebruikt in de vorm van een siroop (of stroop). Op recept kan het worden voorgeschreven in de vorm van tabletten bij acute matige pijn wanneer paracetamol of ibuprofen onvoldoende werken. Codeïne heeft echter een beperkt pijnstillend effect en veroorzaakt relatief veel bijwerkingen, volgens het Nederlandse Huisartsen Genootschap. Een Nederlandse arts zal het daarom niet direct voorschrijven bij pijn. Daarnaast is codeïne op recept verkrijgbaar bij diarree, wanneer een kuur met loperamide niet effectief is.

Wat zijn de effecten van codeïne?

De effecten van codeïne zijn het verlichten van pijn, dempen van hoestprikkels en het verstoppen van de darmen (obstipatie). Codeïne werkt al binnen 15-30 minuten wanneer je het op een lege maag inneemt, volgens de geneesmiddeleninformatie van Farmacotherapeutisch Kompas. De effecten kunnen langer duren wanneer je het combineert met voedsel, tot 1 à 2 uur lang.

Codeïne kan ook voor ongewenste effecten zorgen bij normaal gebruik. Zo kun je last krijgen van bijwerkingen als hevige pijn in je darmen en misselijkheid, hoofdpijn en vermoeidheid, en een droge mond. Soms komen meer ernstige bijwerkingen voor, zoals flauwvallen, hallucinaties, ademhalingsproblemen en heftige angst. De kans hierop is groter wanneer je meer gebruikt dan de aanbevolen dosering (maximaal 120 mg per dag voor siroop tegen hoestprikkels; maximaal 240 mg per dag als pijnstiller of tegen diarree). Ook zijn kinderen gevoeliger voor bijwerkingen van codeïne, volgens een studie uit 2015 in Drug Research.

Effecten codeïne vs. andere medicijnen

Andere opiaten zoals morfine en fentanyl hebben hetzelfde effect als codeïne. Ze activeren namelijk op dezelfde manier receptoren in je hersenen. Wel werken andere opiaten veel krachtiger op het centrale zenuwstelsel. Alleen in zeer hoge doseringen codeïne kun je een vergelijkbare werking ervaren. Wanneer je codeïne niet als medicijn gebruikt maar om recreatieve redenen, moet je daarom ook meer dan de voorgeschreven dosering innemen voor het ervaren van effecten zoals intense blijdschap, ontspanning en een warm gevoel van binnen.

Hoe ontwikkelt codeïne verslaving zich?

Codeïne verslaving ontwikkelt zich langzaam door lichamelijke gewenning, waardoor je steeds meer hoge doseringen codeïne nodig hebt voor dezelfde effecten. Bij gewenning aan medicatie passen de receptoren in de hersenen en het centrale zenuwstelsel zich aan. Ze worden dan niet meer even makkelijk geactiveerd door de werkzame stof van het medicijn. Dit zorgt dat je een hogere dosering moet gebruiken om effectief dezelfde droge prikkelhoest te bestrijden, (hevige) pijn te verlichten of om de recreatieve effecten te krijgen van codeïne.

Zodra je regelmatig boven de aanbevolen dosering codeïne gaat, ontstaat geleidelijk een lichamelijke afhankelijkheid. De receptoren in de hersenen worden dan niet alleen minder makkelijk geactiveerd, maar werken standaard ook minder goed wanneer je geen codeïne inneemt, volgens Stanford University-onderzoeker Caroline Thorn. Ook kan een psychische afhankelijkheid ontstaan. Je verlangt dan naar codeïne wanneer je je niet fijn voelt. Zelfs wanneer er geen lichamelijke klachten zijn waarvoor je een (sterke) pijnstiller nodig hebt. Sommige mensen hebben bovendien aanleg voor een afhankelijkheid van codeïne. Bijvoorbeeld door een voorgeschiedenis met verslaving of genetische factoren.

Van medische noodzaak naar recreatief gebruik

De overgang van medische noodzaak naar recreatief gebruik bij codeïne is vaak sluipend. Dit komt doordat het misbruik van codeïne begint met een legitieme reden, in plaats van om recreatieve effecten te ervaren. Bij andere opiaten en verdovende middelen met een sterkere werking is er meer direct misbruik, zonder tussenstap. Een codeine verslaving wordt zo minder snel opgemerkt door de omgeving, volgens Britse onderzoekers in het wetenschappelijke blad BMJ Open. Ook is codeïne erg toegankelijk (zonder recept verkrijgbaar bij hoestdranken) en komt zelfmedicatie (zonder medisch toezicht) veel voor. Dit maakt langdurig gebruik boven de voorgeschreven dosering makkelijk.

Wat zijn de signalen van codeïneverslaving?

De signalen van codeïneverslaving zijn de afnemende effectiviteit van het medicijn, toenemende bijwerkingen doordat je meer dan de voorgeschreven dosering nodig hebt en het gebruik van codeïne voor psychische klachten zoals stress en angst. Uiteindelijk wordt het steeds lastiger om te ontkennen dat je een medicijnprobleem hebt. Zo kun je last krijgen van vervelende ontwenningsverschijnselen wanneer je een kortdurende periode niet gebruikt.

In landen buiten Nederland zorgt een medicijnverslaving vaak ook voor ‘doctor shopping’, volgens een studie uit 2017 in Substance Abuse: Research and Treatment. Je zoekt dan meerdere artsen op voor een recept. Bij codeïne is dit succesvoller omdat het een zwakwerkend opiaat is. Bij andere opioïdverslavingen zullen artsen minder snel een sterke pijnstiller voorschrijven zonder duidelijke indicatie. Een verslaving aan codeïne is ook minder riskant dan aan andere opiaten. Zo is het risico op een overdosis kleiner en ontwikkelt de verslaving zich minder snel.

Enkele signalen van codeïneverslaving zijn:

• De normale dosering heeft niet meer hetzelfde effect (lichamelijke tolerantie)
• Voortdurend last van constipatie door langdurig gebruik
• Vaak vermoeid voelen ondanks voldoende rust, of last van extreme slaperigheid door chronisch gebruik
• Gevoel hebben dat stoppen met codeïne gevaarlijk kan zijn, en daarom door blijven gaan met gebruik
• Steeds hogere doseringen codeïne gebruiken
• Tijdens momenten van spanning en stress codeïne gebruiken om je beter te voelen

Wat zijn de risico’s van codeïnemisbruik?

De risico’s van codeïnemisbruik zijn onder meer ademhalingsproblemen, hormonale veranderingen en ernstige maag-darmklachten. Lichamelijke schade kan zich opbouwen bij langdurig gebruik in grote hoeveelheden. Naast het maag-darmstelsel kan de leverfunctie bijvoorbeeld worden aangetast door langdurig gebruik van codeïne, volgens een studie onder een groep codeïneverslaafden in Drug and Alcohol Review. Ook de hersenen veranderen door een codeïneverslaving. Opioïdreceptoren werken minder goed waardoor de chemische balans verandert. Dit zorgt voor psychische klachten zoals angst, depressie en stemmingswisselingen.

Overdosis en ernstige bijwerkingen

Naarmate de inname verhoogt, neemt de kans op overdosis toe. Een overdosis codeïne is levensbedreigend, volgens de bijsluiter. Je kunt het bewustzijn verliezen, in coma raken en zelfs overlijden door een overdosis codeïne. Ook kan ernstige leverbeschadiging ontstaan wanneer codeïne wordt gecombineerd met een hoge hoeveelheid paracetamol.

Sowieso is de kans bij codeïnemisbruik groot dat het medicijn wordt gecombineerd met andere verdovende middelen zoals alcohol en benzodiazepinen, volgens een studie uit 2006 in Journal of Addictive Diseases. Codeïne heeft verschillende interacties met deze stoffen. Dit betekent dat de werking wordt versterkt en ernstige bijwerkingen eerder voorkomen. Zo wordt de ademhaling onderdrukt, kun je convulsies krijgen en het bewustzijn verliezen.

Wat zijn de afkickverschijnselen bij codeïne?

De afkickverschijnselen bij codeïne zijn lichamelijke en psychische klachten zoals slapeloosheid, hartkloppingen en concentratieproblemen. De eerste symptomen kunnen al binnen 6 uur beginnen. Gemiddeld duren afkickverschijnselen een week lang en zijn ze het hevigst zo’n 2 dagen na het stoppen, volgens de Australische verslavingsarts René Vytialingam. De klachten zijn minder ernstig dan bij een afhankelijkheid van vergelijkbare, andere medicijnen zoals morfine en opiaten drugs zoals heroïne. Afkicken van codeïne is daarom ook minder gevaarlijk. Wel is het een onaangename en mentaal slopende periode. Dit zorgt voor een flinke kans op terugval.

Mogelijke afkickverschijnselen bij codeïne zijn:

• Heftige misselijkheid, overgeven en diarree
• Uitdroging (dehydratie) dat medische verzorging nodig heeft
• Spier- en gewrichtspijn
• Rusteloosheid en angst
• Slapeloosheid en vermoeidheid
• Hartkloppingen en een verhoogde bloeddruk
• Hoofdpijn en concentratieproblemen

Hoe wordt een codeïneverslaving behandeld?

Een codeïneverslaving wordt behandeld via een begeleide detox, medicatie en counselling. Niet iedereen heeft dezelfde behandeling nodig. De ernst van de verslaving, de intensiteit van de ontwenningsverschijnselen en onderliggende problemen bepalen welke behandelopties nodig zijn. Een medisch begeleide detox van codeïne werkt vaak via tapering; een geleidelijke afbouw op basis van een afbouwplan. Bij milde verslavingen is cold-turkey stoppen met medische monitoring ook een veilige optie.

Soms wordt medicatie voorgeschreven om te helpen met de ontwenningsverschijnselen. Voor diarree en braken kunnen loperamide en metoclopramide worden voorgeschreven. Clonidine helpt met symptomen zoals angst, zweten en trillen. Ook is er medicatie die helpt met de sterke verlangens om weer te gebruiken, zoals buprenorfine en naltrexon.

Therapie en counseling bij codeïneverslaving

Bij verslavingsproblemen is therapie en counseling nodig om de onderliggende problemen van de verslaving te behandelen. Een detox helpt namelijk niet met de psychische afhankelijkheid. In therapie gaan kan via een ambulante behandeling, waarbij je regelmatig naar een psycholoog of kliniek gaat maar wel thuis woont, of via een klinische opname. Een klinisch traject is intensief en biedt meer ruimte voor contact met lotgenoten, bijvoorbeeld via groepstherapie.

Enkele effectieve therapievormen bij codeïneverslaving zijn:

• Cognitieve gedragstherapie: Helpt met negatieve gedachten en gevoelens
• Motiverende gespreksvoering: Ondersteunt bij het vasthouden van herstel en het weerstaan van cravings
• Groepstherapie: Biedt veilige ruimte om ervaringen te delen en te leren van lotgenoten
• Familietherapie: Zorgt dat familiedynamiek gezonder wordt en relaties herstellen voor ondersteuning

Wat is belangrijk bij de detoxfase van codeïne?

Belangrijk bij de detoxfase van codeïne is dat een medische professional vaststelt wat een veilige manier is om te ontwennen. Bij een afhankelijkheid van opiaten kunnen ernstige complicaties ontstaan tijdens het afkicken. Het risico hierop is relatief klein is bij het zwakwerkende codeïne. Toch is het verstandig om altijd medische begeleiding te zoeken bij het afkicken voor een medicijnverslaving. Zo kan er bij codeïneverslaving op tijd worden ingegrepen bij complicaties zoals elektrolytstoornissen (door uitdroging), ernstige paniekaanvallen en aspiratiepneunomie (een gevaarlijke longontsteking veroorzaakt door het vele braken).

Een arts of medische professional geeft tijdens de detoxfase allereerst advies over de wijze van ontwenning. Vaak wordt gekozen voor tapering (geleidelijk afbouwen), maar cold-turkey stoppen kan ook een veilige optie zijn bij een milde afhankelijkheid. Daarnaast wordt medicatie voorgeschreven om te helpen met lichamelijke ontwenningsverschijnselen. Bij een klinische detox is vaak ook psychologische counseling aanwezig om te helpen met de psychische symptomen, zoals angst en depressie.

Welke therapieën helpen bij herstel van codeïneverslaving?

Therapieën die helpen bij herstel van codeïneverslaving zijn cognitieve gedragstherapie, motiverende gespreksvoering, de 12-stappenbenadering en gezinstherapie. Psychologische behandeling is belangrijk naast detox omdat het de onderliggende oorzaken van de verslaving aanpakt. Zo kan echt herstel plaatsvinden.

Hieronder worden de 4 therapieën die helpen bij herstel van codeïneverslaving toegelicht:

• Cognitieve gedragstherapie (CGT): Richt zich bij codeïneverslaving op het uitdagen van negatieve gedachten zoals “Ik kan niet functioneren zonder codeïne” of “Codeïne is de enige manier om mijn pijn te verlichten.” Het leert om anders om te gaan met pijn en helpt triggers te herkennen die te maken hebben met je codeïnegebruik.
• Motiverende gespreksvoering: Helpt om de eigen motivatie te vinden en te versterken om te stoppen met codeïne. Leert je inzien wat de tegenstelling is tussen je huidige gebruik en je waarden en doelen in het leven (zoals gezonder leven, betere relaties).
• 12-stappenbenadering: Geeft een push om de schaamte en stigma te doorbreken die vaak aanwezig is bij een medicijnverslaving. Geeft een gevoel van begrip en verbondenheid door het contact met lotgenoten.
• Gezinstherapie: Verbetert de onderliggende omstandigheden en helpt zo bij het voorkomen van terugval van de verslaving. Gezinstherapie (of systeemtherapie) zorgt dat communicatie verbetert tussen gezinsleden en in de omgeving en geeft handvatten voor een gezond steunnetwerk.

Hoe voorkom je terugval na behandeling?

Je voorkomt terugval na behandeling door een plan klaar te hebben bij uitglijders, het onderhouden van een gezonde levensstijl en het vinden van geschikte alternatieven tegen pijn. Een terugvalpreventieplan is een eerste belangrijke stap om terugval te voorkomen. Samen met een therapeut worden strategieën opgesteld om te helpen tegen én bij uitglijders. Denk aan bepaalde ontspanningstechnieken, mindfulness en het vinden van nieuwe hobby’s. Ook het opbouwen van een ondersteunend netwerk staat hierin centraal. Dit kan door contact te zoeken binnen de familie, maar ook door het vinden van een sponsor of het deelnemen aan ondersteuningsgroepen.

Naast copingstrategieën en een ondersteunend netwerk tegen uitglijders, moet de focus op de eigen gezondheid. Een gezonde levensstijl ondersteunt herstel van verslaving, blijkt uit Australisch onderzoek in Drug and Alcohol Dependence. Door de vergelijkbare werking van codeïne en andere opioïden is het ook belangrijk om alternatieve pijnstillers te vinden bij pijnklachten. Het lichaam blijft namelijk gevoeliger voor opiaten, waardoor het risico op een nieuwe verslaving groter is.

Wat is het verschil tussen codeïne en andere opioïden?

Het verschil tussen codeïne en andere opioïden is vooral de sterkte van de effecten. De biologische werking van codeïne is hetzelfde als dat van morfine, oxycodon en andere opiaten pijnstillers, volgens onderzoekers van University of Mississippi Medical Center. Het activeert opioïdreceptoren in de hersenen. Doordat codeïne zwakwerkend is, heeft het in normale doseringen een minder groot effect op het centrale zenuwstelsel. Ook zijn er subtiele verschillen bij een sterke pijnstiller als oxycodon met codeïne. Zo kunnen er meer (kleine) effecten zijn op andere receptoren en neurotransmitters.

Hoewel codeïne verslavend kan zijn, wordt het als “minder verslavend” gezien dan meer sterker werkende opiaten door de toegankelijkheid. Het verslavingspotentieel is objectief gezien minder, volgens. Je moet codeïne langer gebruiken boven de voorgeschreven hoeveelheid om een afhankelijkheid te ontwikkelen. In normale doseringen zijn opiaten zoals oxycodon en fentanyl verslavender. Ook is het afkickproces van deze opiaten langer en gevaarlijker. Tegelijkertijd is codeïne wel zonder recept verkrijgbaar. Daarom kan het de rol hebben van gateway drug of stepping stone. Het relatief onschuldige codeïne kan zo de opmaat zijn naar een ernstige drugsverslaving, volgens een studie uit 2017 in Qualitative Health Research.

Hoe zit het met codeïne in hoestdranken en combinatiepreparaten?

Codeïne wordt los voorgeschreven maar zit ook in kleine hoeveelheden in andere hoestdranken en combinatiepreparaten. Zo bevat de populaire hoestdrank Natterman Bronchicum codeïne en zijn er combinatiemedicijnen zoals paracetamol met codeïne en ibuprofen met codeïne. Tabletten en zetpillen met codeïne zijn in Nederland vrijwel alleen op recept verkrijgbaar. Dit komt door het verhoogde risico op leverschade en ernstige maag-darmproblemen. Bij hoestdranken kun je ze meestal bij de drogist halen zonder recept zolang de concentratie codeïne niet hoger is dan 0,5 mg per milliliter.

Door de toegankelijkheid kunnen hoestdranken met codeïne wel gevaarlijker zijn dan voorgeschreven medicijnen met codeïne. Ze maken recreatief gebruik eenvoudig. Dit is gevaarlijk door de interacties van codeïne met alledaagse drugs zoals alcohol, het risico op overdosering en de verslavende werking. Het extreme voorbeeld hiervan is lean drink, soms “purple drank” genoemd. Een hoestdrank met codeïne wordt dan gemixt met frisdrank en andere zoetigheden. De kans op overdosering is hiermee groot. In Nederland staat codeïne mede om deze reden gedeeltelijk in de Opiumwet. Ook wordt codeïne voor hoestklachten sinds 1 januari 2025 beperkt vergoed om onnodig gebruik en mogelijk misbruik tegen te gaan.

Veelgestelde vragen