Levodopa: Werking, gebruik, bijwerkingen en belangrijke informatie voor patiënten

Levodopa is een medicijn dat wordt gebruikt bij de ziekte van Parkinson en helpt om motorische symptomen zoals beven en spierstijfheid te verminderen. Het wordt vaak gecombineerd met een ander medicijn dat ervoor zorgt dat levodopa beter wordt opgenomen in de hersenen, zoals carbidopa. Levodopa helpt door de dopamine-niveaus in de hersenen te verhogen. Bij mensen met de ziekte van Parkinson sterven dopaminerge zenuwcellen af die een belangrijke rol spelen bij de controle over bewegingen. Door levodopa krijgen gebruikers weer meer controle terug over hun bewegingen. Levodopa is alleen op recept verkrijgbaar vanwege de ernstige bijwerkingen die het kan veroorzaken. Op deze pagina wordt een volledige uitleg over het veilig gebruik, mogelijke bijwerkingen en andere belangrijke informatie over levodopa gegeven.

Wat is levodopa?

Levodopa is een medicijn dat helpt met dopamine-tekorten bij de ziekte van Parkinson, waardoor dagelijkse klachten verminderen. Volgens de Italiaanse neuroloog Alberto Albanese in het vakblad Movement Disorders is Levodopa het beste medicijn bij de ziekte van Parkinson. Wel kan langdurig gebruik bijwerkingen en complicaties veroorzaken.

De hersenen van Parkinson-patiënten hebben een tekort aan dopamine, wat een grote rol speelt bij de motorische symptomen zoals stijfheid, beven en traagheid van bewegingen. Dopamine kan echter niet direct als medicijn worden gegeven omdat het de bloed-hersenbarrière niet kan passeren. Levodopa bevat zelf geen dopamine, maar is een dopamine-precursor. Dit betekent dat de werkzame stoffen in de hersenen worden omgezet naar dopamine. Levodopa komt zo wel door de beschermende laag van cellen die de hersenen afschermen en kan dan het dopaminetekort in de hersenen aanvullen.

Hoe werkt levodopa in het lichaam?

Levodopa werkt in het lichaam door via de bloedbaan naar de hersenen te reizen. Na het passeren van de bloed-hersenbarrière wordt het medicijn in de hersenen omgezet naar dopamine, dankzij een speciaal enzym. De nieuw aangemaakte dopamine vervangt de dopamine die ontbreekt bij mensen met de ziekte van Parkinson. Het tekort aan dopamine bij Parkinson-patiënten wordt veroorzaakt door het afsterven van dopaminerge zenuwcellen in een specifiek hersengebied. Signalen voor de controle over bewegingen raken zo verstoord, wat leidt tot de kenmerkende motorische symptomen van de ziekte. Levodopa helpt deze symptomen te verlichten door het dopaminetekort aan te vullen.

Waarvoor wordt levodopa gebruikt?

Levodopa wordt gebruikt voor de ziekte van Parkinson, parkinsonisme, restless legs syndroom en stofwisselingsziekten. Hieronder wordt per aandoening uitgelegd hoe levodopa helpt.

• Ziekte van Parkinson: De ziekte van Parkinson is de primaire en meest voorkomende indicatie voor levodopa. Het medicijn is de meest effectieve behandeling voor de motorische symptomen van de ziekte, zoals beven, bradykinesie (trage bewegingen) en spierstijfheid, volgens een vergelijkende studie uit 2014 in het medische vakblad JAMA.
• Parkinsonisme: Levodopa wordt bij parkinsonisme gebruikt om te beoordelen of er sprake is van een levodopa-responsief parkinsonisme. Parkinsonisme is een verzamelnaam voor aandoeningen die symptomen hebben vergelijkbaar met de ziekte van Parkinson, maar een andere oorzaak hebben. De inzet van levodopa kan helpen bij de diagnose en behandeling, volgens Duitse en Griekse neurologen in een rapport uit 2013 in Current Opinion in Neurology.
• Rustelozebenensyndroom: Levodopa wordt in specifieke gevallen van rustelozebenensyndroom, met name wanneer de symptomen ernstig zijn en de slaap verstoren. Het helpt de onplezierige sensaties en de drang om de benen te bewegen te verminderen, volgens de Duitse klinisch neurofysioloog Walter Paulus in Nature Reviews Neurology.
• Stofwisselingsziekten: Bij sommige zeldzame stofwisselingsziekten, waarbij een probleem is met de dopamine-synthese, kan levodopa worden gebruikt om dopamine-tekorten te verhelpen. Motorische en neurologische symptomen kunnen dan door het medicijn verbeteren, volgens een studie door onderzoekers van de University College London uit 2015. Voorbeelden van dit soort stofwisselingsziekten waarbij levodopa mogelijk helpt zijn AADC-deficiëntie en TH-deficiëntie.

Levodopa bij de ziekte van Parkinson

Levodopa verbetert symptomen van de ziekte van Parkinson door het dopaminetekort in de hersenen aan te vullen. De motorische symptomen van de ziekte, zoals bradykinesie, spierstijfheid en beven, hebben namelijk direct verband met de tekorten aan dopamine in de hersenen die ontstaan door de ziekte. Deze motorische symptomen reageren van alle beschikbare behandelingen het best op levodopa. Veel patiënten ervaren een aanzienlijke verbetering van hun bewegingsmogelijkheden en dagelijkse functioneren, volgens de experts van het Parkinsonpoli van het Wilhelmina Ziekenhuis Assen.

De verbetering is meestal merkbaar binnen enkele weken tot maanden na het starten van de behandeling. Wanneer levodopa langer wordt gebruikt, neemt de effectiviteit af. Dit heeft niet alleen met gewenning te maken, maar ook doordat de ziekte van Parkinson een progressieve ziekte is. Langdurig gebruik van levodopa kan niet alleen onvoldoende effect meer hebben, maar ook leiden tot de ontwikkeling van bepaalde motorische complicaties. Desondanks blijft levodopa een cruciale en effectieve behandeling gedurende het hele verloop van de ziekte.

Hoe werkt levodopa (werkingsmechanisme)?

Levodopa werkt door de concentraties dopamine in de hersenen te laten stijgen en zo de controle over bewegingen te verbeteren. Nadat de stof in het bloed opgenomen wordt, wordt levodopa in de hersenen omgezet in dopamine via het enzym DOPA-decarboxylase. Bij de ziekte van Parkinson sterven dopaminerge zenuwcellen af in de “substantia nigra”, een hersengebied dat erg belangrijk is voor de regulatie van bewegingen. Levodopa helpt om het tekort aan dopamine tijdelijk aan te vullen, waardoor de motorische klachten afnemen.

De reden dat dopamine niet direct wordt toegediend bij de ziekte van Parkinson is omdat dopamine de bloed-hersenbarrière niet kan passeren. Externe dopamine kan zo niet de hersenen bereiken wanneer het in het bloed opgenomen wordt. Levodopa is echter een dopamine-precursor. Het medicijn komt wel makkelijk door de bloed-hersenbarrière heen en wordt pas in de hersenen omgezet in dopamine.

Waarom wordt levodopa gecombineerd met carbidopa?

Levodopa wordt gecombineerd met carbidopa of benserazide omdat deze medicatie ervoor zorgt dat levodopa niet al in de bloedbaan wordt omgezet naar dopamine. Dit zou de effectiviteit namelijk verminderen en leiden tot meer bijwerkingen, omdat dopamine ook invloed heeft op andere organen. Carbidopa en benserazide zijn zogenaamde decarboxylaseremmers. Ze remmen het enzym DOPA-decarboxylase af in de rest van het lichaam, waardoor dit enzym pas in de hersenen aan de slag gaat om levodopa om te zetten naar dopamine.

Welke vormen van levodopa zijn beschikbaar?

Levodopa is beschikbaar in de vormen levodopa/carbidopa, levodopa/benserazide, levodopa/carbidopa/entacapon en als intestinale gel. De varianten van levodopa variëren in de stoffen die ze bevatten, hoe snel en lang ze werken, en toediening. Hieronder worden alle beschikbare vormen van levodopa uitgebreid besproken.

• Levodopa/carbidopa: De combinatie levodopa en carbidopa is de meest gangbare, waarbij carbidopa de omzetting van levodopa buiten de hersenen afremt. Sinemet en Doporio zijn bekende merkmedicijnen met de combinatie levodopa en carbidopa. Ook is het als generiek combinatiemiddel beschikbaar. De medicatie is zowel verkrijgbaar in tabletten met directe afgifte als gereguleerde afgifte.
• Levodopa/benserazide: Een andere veel gebruikte combinatie is levodopa met benserazide, een andere decarboxylaseremmer die helpt te voorkomen dat levodopa te snel in het lichaam wordt omgezet. Het is onder meer verkrijgbaar als merkmedicijn (Madopar) en wordt verkocht in verschillende formuleringen, waaronder snel oplossende dispergeerbare tabletten (Madopar Disper).
• Levodopa/carbidopa/entacapon: Dit combinatiemiddel voegt een derde stof toe, entacapon, aan de combinatie van levodopa/carbidopa. Dit zorgt de afbraak van levodopa in het lichaam extra vertraagt, waardoor levodopa langer werkt en het medicijn sterker aanslaat. Het combinatiemiddel is onder meer verkrijgbaar onder de namen Stalevo en Corbilta.
• Intestinale gel: Duopa is een intestinale gel met de combinatie levodopa/carbidopa. Het wordt via een pomp continu en direct afgeleverd wordt in de dunne darm. Dit zorgt voor een stabiele bloedspiegel en beperkt motorische complicaties beperkt. Duopa wordt normaal alleen toegediend bij patiënten met gevorderde Parkinson voor geavanceerde behandelingen.

Verschil tussen immediate en extended release

Immediate en extended release tabletten met levodopa verschillen in werking, toepassing en voor- en nadelen. In de tabel hieronder worden deze verschillen uitgebreid toegelicht.

Hoe moet je levodopa innemen?

Je moet levodopa innemen volgens duidelijke voorschriften voor timing, aantal doseringen per dag en manier van inname. Hieronder worden instructies en praktische tips gegeven voor het veilig gebruik van levodopa tabletten, op basis van de medicijnvoorschriften en de geneesmiddeleninformatie van het Farmacotherapeutisch Kompas.

• Timing: Neem Levodopa 30 minuten voor de maaltijd of 1 uur na het eten in. Dit minimaliseert de interactie met eiwitten in de voeding, die de opname van het medicijn kunnen belemmeren.
• Frequentie: De frequentie van inname varieert, maar is meestal 2 tot 4 keer per dag. Dit wordt aangepast aan de individuele behoeften van de patiënt en de reactie op de medicatie.
• Dosering: Begin met de door de arts voorgeschreven startdosis. De dosering kan geleidelijk worden opgebouwd en aangepast om de optimale effecten te bereiken en bijwerkingen te minimaliseren.
• Met vloeistof: Neem de tabletten bij voorkeur in met een vol glas water.
• Niet breken/pletten: Levodopa tabletten, vooral die met een vertraagde afgifte, mogen niet worden gebroken, geplet of gekauwd tenzij de apotheker of arts dit specifiek heeft aangegeven. De werking van het medicijn kan anders verstoord worden

Belangrijke inname-instructies en praktische tips

• Vermijd eiwitrijke maaltijden: Eiwitten, zoals die in vlees, zuivel en peulvruchten, kunnen de opname van levodopa belemmeren, volgens een studie uit 2010 in Journal of Neurology. Eiwitten bestaan namelijk uit bepaalde aminozuren en concurreren met levodopa om hetzelfde transportsysteem om de bloed-hersenbarrière te passeren, waardoor ze de opname van levodopa in de hersenen verminderen. Het is belangrijk om maaltijden met een hoog eiwitgehalte te plannen op een ander tijdstip dan de medicatie-inname.
• Regelmatige tijdstippen: Probeer levodopa elke dag op dezelfde tijdstippen in te nemen voor het handhaven van een stabiele bloedspiegel. Dit helpt de motorische symptomen beter onder controle te houden en verkleint het risico op “on-off” fluctuaties, volgens Parkinson-onderzoeker Warren Olanow in Neurology.
• Vergeten dosis: Voor rustelozebenensyndroom moet een vergeten dosis altijd alsnog worden ingenomen. Bij de ziekte van Parkinson en stofwisselingsziekten hangt dit af van hoe dichtbij het volgende innamemoment is.
  • 2x per dag gebruik en meer dan 4 uur tot volgende dosering levodopa? Neem levodopa alsnog in.
  • 3x per dag gebruik en meer dan 2 uur tot volgende dosering? Neem het medicijn alsnog in.
  • 4x per dag gebruik of vaker en meer dan 1 uur tot volgende doseringsmoment? Neem levodopa alsnog in.

Wat zijn de bijwerkingen van levodopa?

De bijwerkingen van levodopa zijn een combinatie van vroege bijwerkingen in de eerste weken en maanden na gebruik en bijwerkingen die in een latere fase optreden door jarenlang gebruik. Hieronder worden de bijwerkingen van levodopa uitgebreid besproken.

Vroege bijwerkingen (eerste weken/maanden)

• Misselijkheid en braken: Dit zijn de meest voorkomende vroege bijwerkingen, volgens Oostenrijks onderzoek in Clinical Interventions in Aging. Om misselijkheid en braken te beperken, kan levodopa ingenomen worden met een kleine, eiwitarme snack. Ook geleidelijk opbouwen van de dosering helpt met deze klachten. Soms wordt domperidon voorgeschreven als aanvullende behandeling.
• Duizeligheid: Vooral bij snel opstaan kan duizeligheid optreden door een daling van de bloeddruk. Rustig opstaan beperkt dit meestal.
• Slaperigheid: Overdag ervaren veel gebruikers milde tot ernstige vormen van slaperigheid, waaronder plotselinge slaapaanvallen, volgens een brede studie uit 2002 in BMJ naar slaapaanvallen door dopamine-medicatie zoals levodopa. Het besturen van machines en auto’s wordt afgeraden totdat duidelijk is hoe het lichaam reageert op de levodopa.
• Droge mond en obstipatie: Een droge mond en obstipatie behoren tot de veelvoorkomende bijwerkingen van levodopa. Dit heeft te maken met een verstoring van het autonome zenuwstelsel, volgens een Italiaanse studie uit 2017 in International Review of Neurobiology.
• Abnormale dromen: Levendig dromen of nachtmerries komen regelmatig voor in de eerste weken van gebruik.
• Angst en rusteloosheid: Sommige gebruikers ervaren tijdelijk meer angst en rusteloze gedachten. Naarmate het lichaam went aan de medicatie en de verhoogde hoeveelheid dopamine, verdwijnen deze klachten, volgens Franse onderzoekers in een studie uit 2002 in Neurology.

Late bijwerkingen (na jarenlang gebruik)

Sommige bijwerkingen treden vooral op na jarenlang gebruik van levodopa en hebben te maken met de voortschrijdende ziekte en de langetermijnstimulatie van de dopamine-receptoren. De lijst hieronder bespreekt uitgebreid latere bijwerkingen van levodopa.

• Dyskinesieën: Onvrijwillige, ongecontroleerde en schokkende bewegingen, zogenaamde dyskinesieën, treden op wanneer de levodopaspiegel in het bloed hoog is en kunnen variëren van mild tot ernstig. Bij langdurige behandeling heeft zo’n 50 tot 80% van de gebruikers last van zogenaamde ‘peak-dose’ dyskinesie, volgens onderzoek naar dyskinesieën door levodopa uit 2007 in het vakblad Movement Disorders.
• Wearing-off: Wanneer de volgende dosis nadert kan de effectiviteit duidelijk afnemen, volgens een studie uit 2010 door onderzoekers van het Spaanse instituut voor neurowetenschap CINAC. Lichamelijke klachten zoals stijfheid en trillen keren dan terug bij mensen met de ziekte van Parkinson.
• On-off fluctuaties: Onvoorspelbare en abrupte wisselingen van effectiviteit komen na langdurig gebruik steeds vaker voor. Deze fluctuaties tussen werkzame perioden (“on”) en perioden van verminderde werking (“off”) zorgen ook voor bijkomende klachten als angst en onrust.
• Hallucinaties en psychose: Vooral oudere gebruikers van levodopa kunnen last krijgen van visuele hallucinaties, volgens neurowetenschapper Anthony Lang van de Universiteit van Toronto. Soms ontwikkelen deze zich zelfs tot een psychose, met wanen en paranoia. Naast een indicatie van de gevorderde ziekte kunnen deze symptomen het gevolg zijn van te hoge doseringen levodopa.
• Impulscontrolestoornissen: Door de verhoogde dopamine-spiegel kunnen soms stoornissen ontstaan met de impulscontrole, volgens verslavingsonderzoekers in een studie uit 2011 in Addiction. Dit kan zich uiten in onder meer een gokverslaving, hyperseksualiteit, eetbuien of dwangmatig winkelen.

Serieuze bijwerkingen en waarschuwingen

Er zijn enkele, zeldzame ernstige bijwerkingen van levodopa die meteen medische aandacht vereisen. Neem bij de volgende klachten onmiddellijk contact op met een arts:

• Ernstige of plotselinge verergering van dyskinesieën of andere motorische symptomen.
• Hallucinaties en symptomen die wijzen op een psychose of waanstoornis, zoals verwardheid en desoriëntatie.
• Hartritmestoornissen of een onregelmatige hartslag.
• Suïcidale gedachten of ernstige depressieve gevoelens.
• Allergische reacties, zoals huiduitslag, jeuk, zwelling van het gezicht of de keel, of ademhalingsmoeilijkheden.

Kunnen er verslavingsrisico’s zijn bij levodopa?

Ja, bij levodopa zijn verslavingsrisico’s door de gedragsproblemen en het verlies over de impulscontrole die het kan veroorzaken. Levodopa is niet lichamelijk verslavend, hoewel volgens een studie uit 2005 in het blad Neurology wel gevallen bekend zijn van medicijnverslaving aan levodopa. Deze hebben dan te maken met het dopaminedysregulatiesyndroom (DDS), een zeldzame, maar ernstige bijwerking waarbij patiënten een patroon ontwikkelen van overmatig medicijngebruik. Ze zoeken dan voortdurend een gevoel van euforie of genot via een hoge hoeveelheid dopamine in de hersenen. Dit kan bereikt worden door een (te) hoge dosering levodopa in te nemen.

Impulscontrolestoornissen door levodopa

Een direct gevolg van het dopamine-stimulerende effect van levodopa zijn impulscontrolestoornissen, volgens een studie in Archives of Neurology uit 2010 onder meer dan 3000 patiënten. Het verlies van controle over gedrag wordt veroorzaakt doordat levodopa dopaminereceptoren overstimuleert en het beloningssysteem zo kan ontregelen. Dit leidt dan tot ernstige sociale, financiële en psychologische problemen. De meest voorkomende vormen van een impulscontrolestoornis door levodopa zijn een gokverslaving, koopverslaving en hyperseksualiteit (passend bij een seksverslaving). Familieleden en zorgverleners moeten bij levodopa-gebruik altijd alert zijn op veranderingen in gedrag, zoals nieuwe hobby’s, onverklaarbare uitgaven of een plotselinge drang naar het nemen van risico’s.

Wanneer professionele hulp zoeken?

Bij signalen van problematisch gebruik van levodopa of een impulscontrolestoornis moet professionele hulp worden gezocht. Denk aan signalen zoals het innemen van een dubbele dosis levodopa om een hogere hoeveelheid dopamine te krijgen, liegen over medicatiegebruik, financiële problemen door gokken of winkelen, of problemen in relaties door veranderingen in gedrag. De behandeling van dit soort problemen vereist samenwerking tussen een neuroloog en een verslavingsdeskundige. Een verslavingskliniek kan ondersteuning bieden door middel van therapie om het gedrag te begrijpen en te beheersen, en de patiënt te leren omgaan met de psychologische aspecten van de afhankelijkheid.

Het is belangrijk om nooit zomaar te stoppen met het gebruik van levodopa wanneer een gebruiker last krijgt van gedragsveranderingen, volgens onderzoekers van Columbia University in Annals of Neurology. Dit kan namelijk leiden tot ernstige ontwenningsverschijnselen zoals het neuroleptisch maligne syndroom, dat zelfs levensbedreigend kan zijn bij een late diagnose en behandeling. Ook kunnen de motorische symptomen van de ziekte van Parkinson door plotseling stoppen met levodopa sterker terugkomen bij abrupt stoppen, doordat het lichaam een schokreactie moet verwerken. Veilig afbouwen onder medische begeleiding is daarom cruciaal wanneer een behandeling met levodopa moet worden gestaakt.

Wat zijn de contra-indicaties en voorzorgsmaatregelen?

De contra-indicaties en voorzorgsmaatregelen van levodopa zijn onder meer een nauwe-kamerhoekglaucoom, het gebruik van MAO-remmers en ongediagnosticeerde gepigmenteerde huidaandoeningen, volgens de geneesmiddeleninformatie van het Farmacotherapeutisch Kompas. In de lijst hieronder worden belangrijke contra-indicaties opgesomd en uitgelegd, en aangegeven bij welke bestaande aandoeningen voorzichtigheid is geboden.

• Nauwe-kamerhoekglaucoom: Levodopa kan de oogdruk verhogen bij patiënten, volgens een studie uit 2019 in Drugs & Aging. Dit is erg gevaarlijk voor patiënten met deze aandoening.
• Verdachte, ongediagnosticeerde gepigmenteerde-huidaandoeningen: Levodopa kan melanomen activeren omdat het werkt als een melaninecursor, volgens Amerikaanse onderzoekers in het vakblad Parkinsonism & Related Disorders.
• Gebruik van MAO-remmers: De combinatie van levodopa met MAO-remmers kan zorgen voor een gevaarlijke stijging van de bloeddruk, ook wel hypertensieve crisis genoemd. Daarom moet meestal een periode van minimaal 14 dagen tussen het stoppen van de MAO-remmer en het starten van levodopa zitten.
• Ernstige hart- of longaandoeningen: Bij ernstige hartaandoeningen moet voorzichtig worden omgegaan met levodopa vanwege de onregelmatige hartslag die het kan veroorzaken, volgens onderzoekers van de universiteit van Freiburg in het wetenschappelijke tijdschrift Journal of Neural Transmission. Ook kan bij longaandoeningen in zeldzame gevallen de ademhaling worden beïnvloed door het medicijn.
• Psychose: Omdat levodopa de dopamine-niveaus in de hersenen verhoogt, kunnen symptomen van psychose zoals wanen en hallucinaties verergeren.
• Depressie: Fluctuaties in de hoeveelheid dopamine in de hersenen kunnen ernstig depressieve gevoelens en suïcidale gedachten verergeren, volgens een Italiaanse studie uit 2021 naar levodopa-gebruikers met psychische aandoeningen.
• Maagzweren: Levodopa kan het slijmvlies verder irriteren en leiden tot inwendige bloedingen, waardoor voorzichtigheid is geboden bij patiënten met een voorgeschiedenis van maagzweren. Vooral bij de intestinale gel levodopa is dit risico groot, volgens de Italiaanse neuroloog Angelo Antonini.
• Risicogroepen (ouderen): Ouderen lopen meer risico op de meest voorkomende bijwerkingen die te maken hebben met het overprikkelen van het zenuwstelsel, zoals hallucinaties en wanen.
• Zwangerschap en borstvoeding: Er is nog maar beperkt onderzoek gedaan naar effecten van het gebruik van levodopa op de foetus en uitscheiding van de medicatie in de moedermelk. Overleg altijd met een arts bij (vermoedens van) een zwangerschap of wanneer je borstvoeding geeft.

Interacties met andere medicijnen

Levodopa heeft met MAO-remmers, antipsychotica, ijzerpreparaten, antihypertensiva en antibraakmiddelen interacties die direct gevaarlijk kunnen zijn voor de gezondheid of de effectiviteit van de medicatie kunnen aantasten. In de lijst hieronder wordt uitgelegd welke interacties levodopa kan hebben met andere medicijnen.

• MAO-remmers: MAO-remmers hebben een gevaarlijke interactie met levodopa omdat ze kunnen zorgen voor een gevaarlijke stijging van de bloeddruk, volgens een studie uit 2007 in The Journal of Human Pharmacology and Drug Therapy. Om zeker te zijn dat alle stoffen van MAO-remmers uit het lichaam zijn, wordt meestal een periode van minimaal 14 dagen aangeraden tussen het stoppen van de MAO-remmer en het starten van levodopa.
• Antipsychotica: Antipsychotica zoals haloperidol blokkeren dopamine-receptoren. Dit vermindert de werkzaamheid van levodopa en kan parkinsonisme verergeren, volgens een studie uit 2015 in Indian Journal of Psychological Medicine.
• IJzerpreparaten: IJzer kan de opname van levodopa uit de darmen verminderen. Wanneer ijzersupplementen noodzakelijk zijn, wordt aangeraden om deze minstens 2 uur na de levodopa in te nemen, volgens onderzoekers in Expert Review of Neurotherapeutics.
• Antihypertensiva: Medicijnen voor hoge bloeddruk verhogen het risico op duizeligheid bij opstaan bij het combineren ervan met levodopa. Het is belangrijk om de bloeddruk te monitoren tijdens gebruik, zodat de dosering aangepast kan worden bij te veel bijwerkingen.
• Antibraakmiddelen: Bepaalde middelen tegen misselijkheid, zoals metoclopramide, blokkeren dopamine-receptoren in de hersenen. Zo kunnen ze de werking van levodopa verminderen.

Hoe wordt levodopa gedoseerd en aangepast?

Levodopa wordt individueel gedoseerd volgens een opbouwschema met geleidelijke verhoging en aangepast op basis van hoe het lichaam reageert en mogelijke bijwerkingen. Hieronder wordt stap voor stap uitgelegd hoe de dosering wordt opgebouwd en aangepast, volgens de geneesmiddeleninformatie van levodopa-fabrikanten.

1. Startdosering: Een startdosering begint bij de meeste patiënten met een tablet van 50 of 100 mg levodopa, 2-4 keer per dag.
2. Opbouwschema: Per dag of om de dag mag de dagdosering geleidelijk worden verhoogd. Meestal gebeurt dit met een tablet van 50 mg levodopa, ook wel ‘62,5 tabletten’ genoemd vanwege de 50 mg levodopa en 12,5 mg carbidopa die erin zit bij sommige fabrikanten.
3. Onderhoudsdosering: Een gebruikelijke onderhoudsdosering is tussen 4–8 tabletten van 100 mg levodopa per dag, verspreid over meerdere doseringsmomenten.
4. Maximum doseringen: De maximale dagelijkse onderhoudsdosering ligt op 8 tabletten van 250 mg levodopa, oftewel 2000 mg levodopa, maar dit komt slechts bij zeldzame gevallen voor.
5. Aanpassingen: De dosering kan tijdens de behandeling op basis van effectiviteit en bijwerkingen worden aangepast. Pas zelf niet de dosering aan, maar overleg altijd met behandelend arts.

Monitoren van behandeleffect

Voor het monitoren van het behandeleffect wordt gekeken hoe motorische symptomen verbeteren zoals beven, spierstijfheid en traagheid. Het bijhouden van een medicijndagboek door de patiënt is hiervoor een belangrijk hulpmiddel. Hierin noteert de patiënt de tijdstippen van inname, mogelijke motorische symptomen en de aanwezigheid van bijwerkingen. Dit geeft de arts een gedetailleerd overzicht van het dagelijkse patroon en helpt bij het nemen van de juiste beslissingen over de dosering.

Een dosisaanpassing wordt overwogen wanneer de effectiviteit afneemt (wearing-off), de symptomen terugkeren tussen doses, of wanneer oncontroleerbare bewegingen (dyskinesieën) optreden. Dit kan aanleiding zijn om de dosering te verhogen of een andere formulering (zoals verlengde afgifte) te overwegen. Voor patiënten die al lange tijd levodopa gebruiken, kan de 5-2-1 regel een leidraad zijn. Deze stelt dat als de patiënt 5 keer per dag of vaker medicatie nodig heeft, 2 uur lang of meer ‘off’ fluctuaties merkt, en 1 uur of langer dyskinesieën, gespecialiseerde behandeling met intestinale gel een betere optie kan zijn.

Langetermijngebruik en complicaties

Langetermijngebruik van levodopa bij de ziekte van Parkinson leidt uiteindelijk bij veel patiënten tot meer motorische problemen en een verminderde respons op het medicijn. Dit komt vooral door de voortschrijdende degeneratie van de dopaminerge neuronen in de hersenen, volgens een studie door Europese onderzoekers uit 2020 in Brain. Ook speelt gewenning aan de medicatie een rol, gerelateerd aan het proces van dopamineverslaving.

Bij langdurige behandeling krijgt zo’n 50 tot 80% van de gebruikers last van zogenaamde ‘peak-dose’ dyskinesie, volgens onderzoek uit 2007 in Movement Disorders, waarbij op het hoogtepunt van de werking van levodopa gebruikers last krijgen van ongecontroleerde en onvoorspelbare bewegingen. Ook wearing-off, waarbij effectiviteit afneemt en motorische klachten terugkeren, en on/off-fluctuaties komen op de lange termijn steeds meer voor.

Wanneer overstappen naar geavanceerde therapieën?

Overstappen naar geavanceerde therapieën is verstandig wanneer levodopa in tabletvorm niet meer voldoende is om de symptomen te controleren, bijwerkingen steeds meer voorkomen en de kwaliteit van leven ernstig wordt beïnvloed door de on-off fluctuaties. De overstap naar een andere, vaak meer ingrijpende, behandeling moet altijd worden genomen in overleg met een neuroloog. De beschikbare opties voor geavanceerde behandelingen worden hieronder toegelicht.

• Intestinale gel: Via een pomp wordt een mengsel van levodopa-carbidopa direct en continu toegediend in de dunne darm. Dit zorgt voor een meer stabiele medicatiespiegel en helpt om fluctuaties en dyskinesieën te verminderen.
• Apomorfine: Apomorfine stimuleert dopamine receptoren direct, waardoor het een snelle verlichting tijdens “off”-perioden van levodopa kan geven. Het wordt hiervoor met een pomp onder de huid toegediend.
• Diepe hersenstimulatie (DBS): Een chirurgische ingreep waarbij elektroden in de hersenen worden geplaatst die elektrische pulsen afgeven om de motorische symptomen te reguleren. DBS kan de behoefte aan medicatie verminderen en fluctuaties in de motorische controle aanzienlijk verbeteren.

Veelgestelde vragen