Korsakov Syndroom: Oorzaken, symptomen en behandeling

Het syndroom van Korsakov is een blijvende hersenaandoening die ontstaat door een ernstig tekort aan vitamine B1 (thiamine), vaak veroorzaakt door langdurig alcoholmisbruik. Volgens cijfers van het Korsakov Kenniscentrum lijden in Nederland 8.000 tot 10.000 mensen aan het syndroom. Mensen met de ziekte hebben ernstig geheugenverlies en planningsproblemen, waardoor ze niet meer in staat zijn om zelfstandig te wonen. Op deze pagina wordt uitleg gegeven over de symptomen en behandeling van Korsakov. Ook bespreken we de voorloper van Korsakov (de ziekte van Wernicke), de levensverwachting voor mensen met Korsakov, en het belangrijke verschil tussen Korsakov en dementie.

Wat is Korsakov?

Het syndroom van Korsakov (ook bekend als Korsakoff of Korsakov-syndroom) is een onomkeerbare beschadiging aan de hersenen die wordt veroorzaakt door een ernstig tekort aan vitamine B1. Meestal is dit tekort het gevolg van langdurig overmatig alcoholgebruik in combinatie met slechte voeding, volgens een studie uit 2015 in Cognitive and Behavioral Neurology. Soms ontstaat Korsakov na een maagverkleining of door eetstoornissen, volgens Portugese onderzoekers in Frontiers in Nutrition.

De beschadigde delen van de hersenen zorgen vooral voor ernstige geheugenstoornissen die lijken op dementie. Ook ontstaan in veel gevallen grote veranderingen in gedrag en de persoonlijkheid van mensen. Volgens een studie uit 2012 in Neuropsychology Review heeft iemand met het syndroom Korsakov daarnaast vaak moeite om het lichaam soepel te bewegen, door een aangetast coördinatievermogen.

De hersenbeschadiging bij het syndroom van Korsakov is geen progressieve ziekte die met de loop der jaren erger wordt, zoals Alzheimer. Hierdoor kan iemand in theorie jarenlang blijven leven met het de ziekte van Korsakov, volgens een studie door onderzoekers van de Universiteit van Leipzig in Behavioural brain research. Iemand moet dan wel volledig stoppen met drinken en gezonde eetgewoonten omarmen.

Wat zijn de symptomen van Korsakov?

De symptomen van Korsakov zijn geheugenstoornissen, veranderingen in gedrag en cognitieve beperkingen. In de lijst hieronder wordt een volledig overzicht gegeven van de symptomen van het syndroom van Korsakov, met een uitleg per symptoom.

Geheugenstoornissen

• (Gedeeltelijk) onvermogen om nieuwe herinneringen aan te maken: Dit heet anterograde amnesie. Informatie wordt wel waargenomen (korte termijn), maar niet meer opgeslagen in het langetermijngeheugen. Iemand vergeet zo binnen enkele minuten wat er besproken is.
• Moeite om anderen te herkennen: Gezichten en namen worden niet goed gekoppeld. Dit speelt eerst vooral bij mensen die iemand heeft ontmoet na het ontstaan van de ziekte, volgens neuropsycholoog Edith Sullivan van Stanford Universiteit in het vakblad Neurology. Later komt het ook voor bij familie en vrienden.
• ‘Eerlijk’ liegen (confabuleren): De persoon met Korsakov vult gaten in het geheugen onbewust op met verzinsels om het verhaal kloppend te maken. Dit is geen bewust liegen. De persoon gelooft echt zijn eigen verhaal, volgens onderzoek van de Radboud Universiteit in Neuropsychiatric disease and treatment.
• Verlies van oude herinneringen: Dit wordt retrograde amnesie genoemd. Herinneringen van vóór de ziekte verdwijnen. Oudere herinneringen, zoals uit de kindertijd, blijven in eerste instantie beter en langer bewaard.

Cognitieve symptomen

• Desoriëntatie in tijd: Niet goed in staat zijn om te verwerken wanneer iets gebeurt. De persoon heeft geen besef van dag, tijdstip, seizoen of hoe lang een gebeurtenis geleden is.
• Desoriëntatie in plaats: Moeite met het inschatten waar objecten zijn en waar iemand zelf is. Dit leidt tot verdwalen in huis of onhandigheid, zoals tegen dingen aanlopen.
• Gebrek aan ziekte-inzicht: Dit wordt anosognosie genoemd. De persoon beseft niet dat deze ziek is of geheugenproblemen heeft, volgens Roy Kessels, een Nederlandse professor in de neuropsychologie en specialist in ernstige geheugenstoornissen. Daardoor wordt het eigen kunnen overschat.
• Planningsproblemen: Het vermogen om te plannen, organiseren en controleren is aangetast. Door deze stoornis van de executieve functies heeft iemandmoeite met taken die uit meerdere stappen bestaan, zoals koken of het regelen van de financiën.

Gedragsmatige symptomen

• Apathische uitstraling: Verlies van initiatief. De persoon komt onverschillig over, begint uit zichzelf nergens aan en toont weinig gelaatsuitdrukking. Dit is het gevolg van schade aan de frontale hersenkwabben, volgens een studie uit 2017 in Neuropsychiatric disease and treatment.
• Emotionele instabiliteit: De patiënt kan onverwacht fel en agressief reageren, of juist plotseling huilen. De emotionele rem verdwijnt.
• Verlies van fatsoen: Sociale regels vervagen. Iemand kan vloeken, smakken, of seksueel getinte opmerkingen maken in situaties waar dit ongepast is.
• Achterdocht en paranoïde gedrag: Doordat de patiënt met de ziekte van Korsakov de wereld niet meer begrijpt en dingen ‘kwijtraakt’ (vergeet), ontstaan achterdocht en paranoia. Zo raken mensen vaak overtuigd dat anderen hen bestelen of actief tegenwerken.

Wat zijn de eerste tekenen van Korsakov?

De eerste tekenen van Korsakov worden vaak pas laat herkend, omdat huisartsen en de omgeving de signalen eerst aanzien voor standaard dronkenschap of tijdelijke verwardheid. De eerste tekenen zijn onder meer acute verwardheid, oogproblemen (dubbelzien, nystagmus) en coördinatieproblemen bij lopen. Ook spelen ernstige geheugenproblemen op die niet verbeteren na het stoppen met drinken.

De beginfase van Korsakov heet de ziekte van Wernicke (Wernicke-encefalopathie). Deze directe voorloper van het syndroom van Korsakov begint met een ernstig tekort aan vitamine B1 (thiamine). Als de eerste tekenen van Korsakov op tijd herkend worden, kan medisch ingrijpen in deze fase nog veel schade door Korsakov voorkomen, volgens een studie uit 2021 door de Universiteit Utrecht en het Korsakov Expertisecentrum Slingedael. Als deze fase niet wordt behandeld, gaat het over in het chronische en onomkeerbare Korsakov-syndroom.

Wat is het Wernicke-Korsakov syndroom?

Het Wernicke-Korsakov syndroom is de medische verzamelnaam voor twee verschillende fases van dezelfde ziekte, veroorzaakt door een ernstig tekort aan vitamine B1. Het begint met de acute fase (Wernicke-encefalopathie) en eindigt in de chronische fase (Korsakov). Wernicke is de acute fase die begint als een reactie van de hersenen op een plotseling en ernstig tekort aan vitamine B1, volgens een studie uit 2007 in medisch vakblad The Lancet Neurology. Dit tekort ontstaat vaak door langdurig alcoholmisbruik in combinatie met slechte voeding.

De symptomen van de Wernicke fase zijn vooral lichamelijk en bestaan uit plotselinge, merkbare veranderingen, volgens een studie uit 2007 door Italiaanse neurologen van de universiteit van Sassari. De drie kenmerkende hoofdsymptomen zijn oogbewegingsstoornissen (zoals verlamming van oogspieren, dubbelzien of nystagmus), problemen met het evenwicht (ataxie, wankel lopen of niet meer kunnen staan) en acute verwardheid (delier-achtig).

De overgang van Wernicke naar Korsakov

Wernicke-encefalopathie is een absolute medische noodsituatie. Het vereist onmiddellijke behandeling met vitamine B1-injecties. Zonder deze snelle behandeling is de prognose slecht. Bij ongeveer 80% van de onbehandelde patiënten ontwikkelt de ziekte zich door tot het chronische en onomkeerbare syndroom van Korsakov, volgens medische data uit 2019 in Mayo clinic proceedings. Medisch gezien worden de twee aandoeningen daarom vaak samengevoegd tot het Wernicke-Korsakov syndroom (WKS). Het gaat om één ziekteproces met dezelfde oorzaak (thiaminegebrek), maar in verschillende fases hiervan.

De ziekte van Wernicke is omkeerbaar in theorie. Met snelle medische interventie kunnen de symptomen volledig of grotendeels verdwijnen zonder blijvende schade. Het syndroom van Korsakov is echter grotendeels onomkeerbaar. De schade die in de hersenen is aangericht herstelt zich niet meer, vooral aan de thalamus (het schakelstation voor impulsen uit de zintuigen) en de corpora mamillaria (de schakelstations voor het geheugen). Geheugenstoornissen zijn hierdoor permanent.

Voor behandeling zijn hoge doses thiamine (vitamine B1) cruciaal om de overgang naar Korsakov te voorkomen. Omdat het lichaam van de patiënt vitamine B1 vaak niet meer goed opneemt via voeding of pillen, moet dit in de acute fase worden toegediend via injecties of een infuus). Elke minuut hierin telt om de hersenschade te stoppen, volgens Franse artsen in een studie uit 2016 in Presse Medicale.

Korsakov Syndroom gedrag

Het syndroom van Korsakov verandert in de meeste gevallen het gedrag van de persoon, volgens een studie uit 2011 in Nature Reviews Neurology. De persoonlijkheid verandert drastisch omdat de frontale hersenkwabben (die ons gedrag, planning en remmingen sturen) beschadigd zijn. In de lijst hieronder wordt een overzicht gegeven van mogelijke gedragsveranderingen wanneer iemand Korsakov krijgt.

• Passiviteit en gebrek aan initiatief (apathie): Dit is het meest opvallende gedrag. De ‘startmotor’ van de hersenen is kapot. De persoon kan zo urenlang in een stoel zitten zonder iets te doen, en voelt geen verveling. De apathie zorgt voor verwaarlozing van hygiëne, zoals niet douchen, tandenpoetsen of schone kleren aandoen. Tegelijkertijd is de persoon erg meegaand. Als iemand zegt “we gaan wandelen”, gaat de persoon mee. Als iemand zegt “blijf zitten”, blijft de persoon zitten. Er is een gebrek aan een eigen wil of plan.
• Verlies van fatsoen en normen: De sociale rem is weggevallen. De persoon voelt niet meer aan wat wel en niet gepast is in gezelschap. Dit zorgt voor ongemakkelijke situaties. De persoon is ongepast eerlijk tegen anderen, zoals een vreemde aanspreken op het lichaamsgewicht. Tafelmanieren verdwijnen snel, zoals met de handen eten of voedsel van andermans bord pakken. Vaak worden seksueel getinte opmerkingen gemaakt tegen de verpleging of familie, of zelfs ongewenste handtastelijkheden. Ook komen vloeken en grof taalgebruik veel voor.
• ‘Eerlijk’ liegen (confabuleren): De gaten in het geheugen worden opgevuld met verzinsels. Een patiënt die al jaren met pensioen is en in een instelling woont, kan bijvoorbeeld overtuigend vertellen dat die zo weg moet vanwege een vergadering met de directeur.
• Achterdocht en paranoia: Omdat de patiënt de wereld niet begrijpt en dingen vergeet, wordt de buitenwereld als vijandig gezien. Dit uit zich bijvoorbeeld in de waan dat bezittingen worden gestolen, terwijl de persoon vergeten is waar deze zijn neergelegd. Ook wordt eten vaak geweigerd omdat iemand denkt dat het voedsel vergiftigd, uit onbegrip over de situatie in een instelling.
• Verzamelwoede en dwangmatig gedrag: Door stoornissen in de verwerking van prikkels ontstaan soms vreemde en dwangmatige gewoontes. Zo kan iemand willekeurige spullen verzamelen en verbergen, zoals zakjes suiker of toiletrollen. Ook kan de persoon urenlang dezelfde handeling herhalen, zoals tikken op tafel of voortdurend vragen om sigaretten.
• Emotionele vlakheid of juist explosiviteit: Door het syndroom van Korsakov toont iemand vaak minder emoties. Heftig nieuws zoals het overlijden van een familielid wordt bijvoorbeeld onverschillig aangenomen, terwijl om alledaagse zaken als een lege theepot iemand in extreme woede kan uitbarsten.

Wat is het verschil tussen Korsakov en dementie?

Het verschil tussen Korsakov en dementie is het verloop van de ziekte. Dementie stopt niet erger te worden, zoals de ziekte van Alzheimer, terwijl de hersenschade door Korsakov wel gestabiliseerd kan worden zodra het vitaminetekort wordt opgeheven. De tabel hieronder geeft een overzicht van alle verschillen tussen Korsakov en dementie.

Hoewel het syndroom van Korsakov in de volksmond soms “alcoholdementie” wordt genoemd, valt Korsakov medisch gezien dus niet onder deze hersenziekten en ernstige geheugenstoornissen. Volgens de DSM-5 valt het syndroom van Korsakov bijvoorbeeld onder neurocognitieve stoornissen door een middel. Het wordt hierin officieel geclassificeerd als een alcohol-gerelateerde hersenbeschadiging (ARBI). Dit benadrukt de oorzaak in plaats van het proces van dementeren.

Ondanks de duidelijke verschillen in oorzaak en zieketeverloop, is de verwarring tussen het syndroom van Korsakov en dementie wel begrijpelijk. De dementie en Korsakov-klachten lijken in de dagelijkse zorg namelijk veel op elkaar, volgens onderzoeker Erik Oudman van Lelie Zorggroep. Zowel mensen met dementie als mensen met Korsakov hebben ernstige geheugenproblemen en vergeten wat net gezegd is, zijn gedesoriënteerd in tijd en plaats en vertonen gedragsproblemen als apathie. Beiden hebben vaak 24-uurs zorg en structuur nodig. Ze kunnen niet meer zelfstandig wonen doordat de hersenen aangetast zijn.

Wat zijn de oorzaken van Korsakov?

De directe Korsakov oorzaak is altijd hetzelfde: een ernstig en langdurig tekort aan vitamine B1 (thiamine). Vitamine B1 is onder meer belangrijk voor de groei van cellen, waaronder de hersenen, maar wordt niet door het lichaam zelf geproduceerd. De vitamine moet daarom uit de eigen voeding komen. Een vitamine B1-tekort ontstaat als een combinatie van drie factoren: onvoldoende inname (te weinig of eenzijdig eten), verminderde opname (darmen nemen voedingsstoffen slechter op), en verhoogd verbruik (het lichaam heeft meer vitamine B1 nodig dan er binnenkomt).

Een ernstig gebrek aan vitamine B1 is meestal het gevolg van de combinatie van chronisch overmatig alcoholgebruik en slechte voeding. Overmatig alcoholgebruik verstoort namelijk de opname en activering van vitamine B1, volgens een studie uit 2015 in Drug and Alcohol Review. Door het alcoholisme ontstaat verder vaak een eenzijdig dieet, doordat iemand vooral wil drinken en geen interesse meer heeft in voedsel.

Hoeveel moet je drinken om Korsakov te krijgen?

De meeste mensen met Korsakov hebben al 20 jaar of langer alcohol misbruikt, volgens een studie uit 2009 in Alcohol & Alcoholism, maar er is geen exacte hoeveelheid glazen per dag waarbij zeker is dat iemand Korsakov krijgt. Belangrijk is vooral de combinatie met voeding en de duur van het alcoholmisbruik. Deze groep haalt hun calorieën uit alcohol en stopt met normaal eten. Bij kwetsbare mensen kan het wel sneller gaan. Factoren die hierbij meespelen zijn de genetische aanleg (hoe gevoelig is iemand voor thiaminetekort), de lichamelijke gezondheid en leverfunctie, en het voedingspatroon naast het drinken.

Korsakov zonder alcohol

Hoewel zeldzamer, komt Korsakov ook voor bij mensen die geen ernstige alcoholverslaving hebben. In de lijst hieronder worden situaties opgesomd waarin iemand risico loopt op Korsakov door langdurig niet kunnen eten of het niet (voldoende) opnemen van voedingsstoffen.

• Maagverkleining: Na een maagverkleining kan de opname van vitamines drastisch verminderen. Als supplementen niet trouw worden geslikt, ontstaat een tekort.
• Eetstoornissen: Door extreme ondervoeding bij eetstoornissen zoals anorexia nervosa krijgt het lichaam structureel te weinig thiamine binnen.
• Extreme zwangerschapsmisselijkheid: Door langdurig braken bij extreme zwangerschapsmisselijkheid (hyperemesis gravidarum), blijft voedsel niet binnen en kan in korte tijd een ernstig tekort ontstaan.
• Chronische diarree of malabsorptie: Aandoeningen zoals de ziekte van Crohn en coeliakie kunnen de opname van vitamines in de darm verstoren, volgens een studie uit 2013 in Nutrients.
• Chemotherapie: Zware medische behandelingen zoals chemotherapie kunnen invloed hebben op de eetlust en de opname van stoffen.
• Drugsgebruik: Korsakov door drugs krijgen is mogelijk, maar vooral indirect. Drugsgebruikers vergeten dan te eten of onderdrukken hun hongergevoel, wat leidt tot ondervoeding en een thiaminetekort.
• HIV/AIDS: Bij mensen met gevorderde HIV of AIDS kan het syndroom van Korsakov ontstaan door een combinatie van factoren, volgens een studie uit 2020 in vakblad AIDS. Het virus kan zorgen voor een snellere uitputting van lichaamsreserves, chronische infecties en maag-darmproblemen, waardoor thiamine niet goed wordt opgenomen of te snel wordt verbruikt door het immuunsysteem.

Rol van vitamine B1 (thiamine)

Een thiamine-tekort is de kern van het probleem van Korsakov. Vitamine B1 is essentieel voor het energiemetabolisme van de hersenen. Simpel gezegd zet thiamine glucose (suiker) om in energie die hersencellen nodig hebben om te overleven. Zonder thiamine sterven deze cellen af, vooral in de diepere hersengebieden.

Bij alcoholisme zorgt de alcohol voor een verstoorde opname. Alcohol beschadigt het slijmvlies van de maag en darmen, waardoor vitamine B1 uit voeding nauwelijks nog wordt opgenomen in het bloed. Ook kan de lever de vitamine minder goed opslaan en activeren. Het effect van de verstoorde opname wordt verergerd doordat mensen met een ernstige alcoholverslaving vaak nauwelijks eten. Alcohol bevat namelijk veel calorieën, waardoor een alcoholist minder interesse heeft om te eten.

Zo ontstaat een vicieuze cirkel: het lichaam krijgt vrijwel niets binnen én wat er binnenkomt, wordt niet goed opgenomen. Dit leidt uiteindelijk tot de acute Wernicke-fase en vervolgens tot het syndroom van Korsakov.

Hoe verloopt de ziekte van Korsakov?

Het verloop van Korsakov verschilt per persoon, maar de ziekte is na ontstaan niet progressief. Dit betekent dat de hersenschade niet erger wordt, zolang de patiënt stopt met alcoholgebruik en gezond blijft eten. Het ziekteproces zelf kan worden opgedeeld in drie fasen. Een acute fase waarin snel medisch ingrijpen een noodzaak is (Wernicke), een stabilisatiefase waarin lichte verbetering mogelijk is aan de hand van behandeling, en een chronische fase waarin de focus ligt op aanpassingen in het dagelijks leven en de woonomgeving.

Fase 1: Acute fase (Wernicke)

Deze fase omvat de eerste weken na het ontstaan. Vaak wordt iemand naar het ziekenhuis gebracht met verschijnselen van de ziekte van Wernicke. Er is in deze fase sprake van acute verwardheid (delier), ernstige coördinatieproblemen bij het lopen en soms oogproblemen. Het lichaam is vaak volledig uitgeput, waardoor een levensbedreigende situatie kan ontstaan, volgens een studie uit 2007 in The Lancet Neurology. De focus tijdens deze fase ligt daarom puur op overleven en het stoppen van de hersenschade door middel van vitamine B1-injecties.

Fase 2: Stabilisatiefase

De stabilisatiefase treedt op in de eerste maanden na de acute fase. Zodra het vitaminepeil hersteld is door thiamine-behandeling en de patiënt niet meer drinkt, treedt er vaak licht herstel op. De acute verwardheid en oogproblemen verdwijnen meestal, volgens een studie uit 2012 in Psychosomatics. Ook wordt iemand lichamelijk sterker en mentaal meer helder. In deze fase wordt uiteindelijk duidelijk hoe groot de permanente schade aan het geheugen is. Hoewel iemand vooruit lijkt te gaan, loopt deze uiteindelijk zo tegen de grenzen van het ‘nieuwe’ geheugen aan.

Fase 3: Chronische fase

Na de stabilisatie volgt een chronische fase waarin de symptomen blijvend zijn. De geheugenstoornissen en gedragsveranderingen zijn nu stabiel. Het is duidelijk wat iemand nog wel en niet kan. Het maximale “plafond” van het herstel wordt na 1 tot 2 jaar bereikt, volgens een studie uit 2009 door onderzoekers van King’s College London. Wat daarna nog aan beperkingen bestaat, gaat zelden nog weg. Behandeling in deze fase richt zich daarom niet meer op genezing, maar op kwaliteit van leven, een nieuwe structuur en aanpassingen in de woonomgeving.

Prognose

Een Korsakov prognose is moeilijk individueel te voorspellen. Statistisch herstelt 25% van alle mensen met Korsakov grotendeels, volgens de Britse geheugenstoornissen-expert Michael Kopelman. Zij kunnen met enige aanpassingen weer redelijk zelfstandig functioneren. Ongeveer 50% verbetert deels. Zij herstellen gedeeltelijk, maar houden blijvende cognitieve schade en hebben langdurige begeleiding of beschermd wonen nodig. 25% blijft ernstig beperkt. Bij deze groep is de schade zo omvangrijk dat ze permanent intensieve 24-uurs zorg nodig hebben. Het meest belangrijk voor een positieve Korsakov prognose is dat bij de eerste vroege signalen van de ziekte van Wernicke direct medische hulp (thiamine-behandeling) wordt gezocht.

Hoe herken je Korsakov?

Je kunt Korsakov herkennen aan een combinatie van uiterlijke, lichamelijke en mentale kenmerken, hoewel niet iedereen exact dezelfde symptomen vertoont. In de lijst hieronder wordt een volledig overzicht gegeven van mogelijke signalen wanneer iemand Korsakov krijgt.

Uiterlijke kenmerken

• Verwaarloosde verzorging: Iemand ziet er onverzorgd uit (zoals ongekamd haar, vieze kleding en slechte tanden) omdat het initiatief en het vermogen om voor zichzelf te zorgen verdwenen zijn.
• Apathische houding: De persoon zit er ‘uitgeblust’ bij, toont weinig gezichtsuitdrukking en maakt nauwelijks oogcontact of gebaren tijdens het spreken.
• ‘Korsakov-loop’: Een onzekere, wijdbeense loopgang (ataxie) om het evenwicht te bewaren. Soms schuifelen mensen of moeten ze zich vasthouden aan meubels.
• Glazige of trillende ogen: Een starende blik of nystagmus (ogen die snel heen en weer schieten).

Lichamelijke kenmerken

• Zenuwproblemen (polyneuropathie): Zenuwproblemen bij mensen met Korsakov uiten zich vooral in klachten aan de voeten en onderbenen. Iemand klaagt dan over een branderig gevoel, tintelingen, pijn of juist een verdoofd gevoel.
• Evenwichtsstoornissen: Regelmatig vallen of omvallen, zelfs als er niet gedronken is. Het natuurlijke evenwicht in het lichaam is verstoord.
• Lichaamsgewicht: Vaak is er sprake van ernstig gewichtsverlies en spiervraat (dunne armen en benen) door Korsakov. Mensen kunnen in sommige gevallen juist een ‘opgeblazen’ uiterlijk krijgen door slechte voeding.

Mentale kenmerken (gedrag en denken)

• ‘Nu’ niet onthouden: De persoon weet niet welke dag het is, hoe lang iemand al ergens is, of wat deze net gegeten heeft.
• Confabuleren: Zonder een vleug van twijfel over dingen praten die niet gebeurd zijn, omdat de persoon zelf niet beseft dat het niet waar is.
• Herhaling: Dezelfde vraag vijf keer in een kwartier stellen, omdat het antwoord niet wordt opgeslagen.
• Gebrek aan inzicht: De persoon begrijpt oprecht niet waarom anderen zich zorgen maken en ontkent geheugenproblemen.

Diagnose van Korsakov

Het vaststellen van het syndroom van Korsakov is complex. Er bestaat geen simpele test die direct resultaat kan aangeven. Diagnose van Korsakov volgt altijd na een combinatie van observaties, gesprekken en medisch onderzoek. Hieronder wordt uitgebreid toegelicht hoe dit proces van diagnose eruit ziet.

Korsakov test

Een belangrijk onderdeel van de diagnose Korsakov is het testen van de mentale functies. Een neuropsycholoog neemt verschillende tests af om te kijken welke hersenfuncties beschadigd zijn en welke nog intact zijn. Er bestaat namelijk geen specifieke Korsakov test die 100% bewijzend is. Een slechte score kan ook wijzen op dementie of delier. De context (geschiedenis van overmatig alcoholgebruik) is doorslaggevend. Een combinatie van de volgende instrumenten is meestal nodig voor een duidelijk beeld van mogelijke hersenbeschadiging veroorzaakt door de ziekte.

• MMSE (Mini-Mental State Examination): Een screeningstest die helpt om algemene cognitieve problemen te meten. Patiënten met Korsakov zullen soms redelijk scoren op eenvoudige vragen, maar vallen vaak door de mand bij vragen over tijd en plaats.
• Geheugentests: Specifieke tests (zoals de 15-woordentest) worden gebruikt om het kortetermijngeheugen en het leervermogen te meten. Bij Korsakov blijft nieuwe informatie niet hangen, terwijl oude kennis (zoals taal en algemene feiten) vaak nog intact is.
• Tests voor executieve functies: Hiermee wordt getest of iemand nog kan plannen, organiseren en remmingen heeft (impulscontrole). Patiënten met Korsakov scoren hier vaak slecht op door schade aan de frontaalkwabben.

Beeldvorming en bloedonderzoek

Via MR-scans en bloedonderzoek wordt gekeken naar de fysieke toestand van de hersenen en het lichaam. Beeldvorming van de hersenen kan de diagnose Korsakov ondersteunen. Bij Korsakov is vaak specifieke krimp te zien van de hersenen (atrofie), volgens Stanford Universiteit-onderzoeker Adolf Pfefferbaum. Met name van de mammillaire lichamen (corpora mamillaria) en de thalamus. Ook de frontaalkwabben zijn vaak zichtbaar kleiner geworden.

Het bloed wordt onderzocht op een tekort aan thiamine (vitamine B1). Daarnaast wordt er gekeken naar leverfuncties (zoals Gamma-GT en ALAT), die bij chronisch alcoholgebruik vaak verstoord zijn. Ook andere oorzaken van verwardheid, zoals infecties of suikerziekte, worden hiermee uitgesloten.

Wie stelt de diagnose?

Omdat het beeld van Korsakov zo complex is, wordt een diagnose meestal door een multidisciplinair team gesteld, volgens een studie uit 2020 in Journal of psychiatric and mental health nursing. De belangrijkste specialisten hierbij zijn de neuroloog, een neuropsycholoog, en soms een geriater. De neuroloog helpt met het uitsluiten van andere hersenziekten en het beoordelen van scans. De neuropsycholoog brengt de cognitieve schade in kaart via tests. En een geriater helpt vooral bij oudere patiënten om het onderscheid te maken tussen Korsakov en ouderdomsdementie, zoals Alzheimer.

Behandeling van Korsakov

De behandeling van het syndroom van Korsakov bestaat uit een acute medische interventie, gericht om verdere schade te stoppen, en een langdurige begeleiding om met de beperkingen te leren leven. Wanneer de hersenen eenmaal beschadigd zijn als iemand Korsakov krijgt, is genezing niet mogelijk. Wel kan de ziekte door behandeling worden afgeremd en ‘getemd’. De levensverwachting na diagnose van Korsakov kan daarom nog vele jaren zijn. Als iemand niet stopt met drinken, zullen klachten verergeren en leidt Korsakov uiteindelijk (indirect) tot de dood.

Eerstelijnszorg

De eerstelijnszorg van een Korsakov behandeling bestaat uit het redden van de hersenen en het stabiliseren van de patiënt. Dit wordt bereikt door thiamine-injecties, het stoppen met alcohol en herstel van normale eetpatronen.

• Thiamine-injecties: Omdat het lichaam vitamine B1 niet meer goed opneemt via de maag, moeten er direct hoge doses thiamine per injectie worden toegediend. Dit stopt de acute afbraak van hersencellen.
• Totale onthouding: De patiënt moet direct stoppen met alcoholgebruik. Vaak is medicatie nodig om de ontwenningsverschijnselen (die levensgevaarlijk kunnen zijn) op te vangen, zoals naltrexon. Soms wordt deze zorg aangeboden in gespecialiseerde afkickkliniek voor alcoholverslaafden.
• Herstel voedingstoestand: Naast vitamine B1 wordt een grote groep vitamines en mineralen (zoals magnesium) aangevuld. Daarnaast wordt een normaal eetpatroon gestart.

Nazorg en permanente begeleiding

Zodra de persoon medisch stabiel is, verschuift de focus naar ondersteuning in het wonen en functioneren. Omdat de hersenschade door Korsakov blijvend is, hebben de meeste patiënten hun leven lang begeleiding nodig. Het doel is dat iemand zoveel mogelijk zelfredzaam nog kan zijn. De nazorg en permanente begeleiding kan daarom in een kliniek of tehuis zijn, maar in sommige gevallen mag iemand ook thuis blijven wonen (vaak onder toezicht).

Is Korsakov te genezen?

Nee, het syndroom van Korsakov is niet te genezen. De afgestorven hersencellen in de corpora mamillaria en de thalamus groeien niet meer terug. Dit betekent dat iemand de verloren herinneringen niet terugkrijgt of een volledig herstel kan zien van het vermogen om nieuwe dingen te onthouden. De patiënt zal waarschijnlijk altijd afhankelijk blijven van externe structuur doordat de hersenen beschadigd zijn.

Wel is er door behandeling van Korsakov lichte verbetering mogelijk van symptomen. Door training kunnen patiënten via het proceduraal geheugen (het onbewuste geheugen voor vaardigheden) toch weer bepaalde routines aanleren en dagelijkse activiteiten ondernemen. Ook nemen de lichamelijke klachten en de acute verwardheid af als er langdurig niet gedronken wordt.

De mate van herstel hangt volledig af van de vroege fase en hoe snel behandeling plaatsvindt. Hoe sneller het vitamine B1-tekort in de acute fase wordt aangevuld, hoe minder groot de definitieve schade zal zijn. Wachten met behandelen betekent onherstelbaar verlies van hersenweefsel.

Zoek jij directe hulp of verslavingszorg voor iemand in je omgeving? Bel anoniem 020 – 532 0030 en krijg deskundig advies van onze medewerkers over de beste opties in jouw situatie.

Veelgestelde vragen