Alcoholvergiftiging: Wat is het en wat zijn de risico's?

Een alcoholvergiftiging is het directe resultaat van overmatig alcoholgebruik in korte tijd. Het leidt vaak tot een tijdelijk verlies van bewustzijn en kan in ernstige gevallen iemand in coma brengen, soms met de dood als gevolg. Jaarlijks komen meer dan 4.000 Nederlanders op de Spoedeisende Hulp terecht met een alcoholvergiftiging, volgens cijfers van het Letsel Informatie Systeem (LIS). Op deze pagina wordt uitgelegd hoe een alcoholvergiftiging ontstaat en aan welke symptomen deze kan worden herkend. Ook worden de gezondheidsrisico’s en gevolgen besproken van een alcoholvergiftiging, en hoe behandeling eruit ziet.

Wat is een alcoholvergiftiging?

Een alcoholvergiftiging is een levensbedreigende toestand waarbij het alcoholgehalte in het bloed zo hoog is dat iemand het bewustzijn verliest of zelfs in coma raakt. De hoge concentratie alcohol in het bloed zorgt dan dat het zenuwstelsel en vitale lichaamsfuncties zoals de ademhaling en hartslag verdoofd worden en uitvallen.

In feite is een alcoholvergiftiging een overdosis alcohol. De hoeveelheid alcohol die hiervoor nodig is, verschilt per persoon. Jongeren zijn bijvoorbeeld kwetsbaarder dan volwassenen. Dit is een belangrijke reden waarom ze oververtegenwoordigd zijn in Nederlandse ziekenhuisopnames voor alcoholvergiftiging, volgens cijfers van het Nederlands Jeugdinstituut. 23 procent van alle uitgevoerde behandelingen zijn voor minderjarige jongeren, en 25 procent voor jongeren in de leeftijd 18 tot 25 jaar. Geslacht en lichaamsgewicht bepalen daarnaast ook hoe snel iemand een vergiftiging door alcohol oploopt.

Wanneer een alcoholvergiftiging ontstaat, is er een acuut overlijdensrisico door een ademhalingsstilstand of hartstilstand. Ook kan een alcoholvergiftiging leiden tot blijvende hersenschade door zuurstoftekort, leverfalen of een longontsteking door braaksel in de longen. Begrijpen wanneer een alcoholvergiftiging ontstaat en de symptomen hiervan op tijd kunnen herkennen, redt levens.

Hoe ontstaat een alcoholvergiftiging?

Een alcoholvergiftiging ontstaat doordat iemand sneller alcohol drinkt dan kan worden afgebroken in de lever. De concentratie alcohol in het bloed neemt dan toe en circuleert rond in de hersenen en andere organen. Dit gebeurt vooral bij binge drinken (minstens 4 of 5 glazen alcohol tijdens een gelegenheid drinken) en comazuipen, waarbij een snelle piek van het alcoholgehalte in het bloed ontstaat.

Bij een te hoge concentratie alcohol in het bloed raken de hersenen verdoofd. De alcohol beïnvloedt dan de communicatie tussen zenuwcellen. Belangrijke neurotransmitters functioneren zo niet goed meer. De verdoving van de hersenen zorgt eerst dat remmingen en zelfcontrole afnemen. Hierna worden motoriek en spraak beïnvloed.

Als de concentratie alcohol blijft stijgen, bereikt het uiteindelijk de hersenstam. Dit deel van het brein regelt belangrijke automatische functies. Bij een verdoving hiervan door alcoholvergiftiging verdwijnen onder meer de prikkel om te ademen, de slik- en hoestreflex, en de regeling van de hartslag en lichaamstemperatuur. Dit leidt tot levensbedreigende situaties.

Wat is teveel drinken voor een alcoholvergiftiging?

De hoeveelheid alcohol nodig voor een alcoholvergiftiging verschilt sterk per persoon en geslacht. Niet iedereen zal even snel een alcoholvergiftiging ontwikkelen en out gaan door alcohol.

• Volwassen man: Bij een volwassen, gezonde man ligt de grens op alcoholvergiftiging rond de 4 promille, volgens een studie uit 2003 in Critical care and resuscitation. Dit zijn zo’n 20 glazen alcohol binnen een paar uur tijd. Een levensbedreigende situatie (coma of ademstilstand) komt voor vanaf ongeveer 5 promille.
• Volwassen vrouw: Voor volwassen vrouwen ligt de grens op vergiftiging veel lager, tussen de 1,5 en 3 promille, volgens de Italiaanse onderzoeker Francesco Simonit. Vrouwen hebben namelijk minder water in hun lichaam om de alcohol in te ‘verdunnen’ en hebben minder van het afbraak-enzym ADH in de maag waarmee alcohol wordt afgebroken. De alcoholhoeveelheid in het bloed stijgt hierdoor veel sneller. Een alcoholvergiftiging kan zo al met 10 tot 15 glazen alcohol in korte tijd bereikt worden. Levensgevaarlijke gevolgen beginnen vanaf 3 promille en hoger.
• Jongeren: Voor jongeren ligt de grens op ernstige vergiftiging lager dan bij volwassenen. In coma raken en in het ziekenhuis worden opgenomen gebeurt hier gemiddeld al bij een alcoholpromillage van 1,7, volgens een studie uit 2019 in vakblad Alcohol and Alcoholism. Doordat jongeren kleiner zijn, minder lichaamsvocht hebben en hun hersenen nog in ontwikkeling zijn, komt de klap veel harder aan. Jongens tikken het grens-promillage aan na ongeveer 8 glazen alcohol in korte tijd. Meiden kunnen al na 5 à 6 glazen alcohol binnen een paar uur bewusteloos raken.

Lees hier meer over het berekenen van het alcoholpromillage.

Wat zijn de symptomen van alcoholvergiftiging?

De symptomen van alcoholvergiftiging zijn een combinatie van lichamelijke signalen en gedragsveranderingen als onderdeel van een uitval van de hersenen en lichaamsfuncties. Deze uitval is geleidelijk. Het begint met verschillende waarschuwingssignalen, vaak omschreven als symptomen van een lichte alcoholvergiftiging. De situatie is dan nog niet acuut levensbedreigend, maar kan wel snel veranderen, volgens een studie uit 2007 in Emergency Medicine Journal. Bij symptomen van een ernstige alcoholvergiftiging is direct medische hulp inroepen van levensbelang. Hieronder worden deze vroege waarschuwingssignalen en symptomen van alcoholvergiftiging besproken.

Symptomen van een lichte alcoholvergiftiging

In de fase van een lichte alcoholvergiftiging is de concentratie alcohol wel giftig voor het lichaam, maar werken vitale functies zoals het hart en de longen nog intact. De persoon is vaak nog net aanspreekbaar of met pijnprikkels te wekken. Symptomen van een lichte alcoholvergiftiging worden in de lijst hieronder opgesomd en toegelicht.

• Braken: Het lichaam probeert de alcohol snel uit de maag te verwijderen, waardoor iemand moet overgeven.
• Hartslag: Een versnelde hartslag die goed voelbaar is in de hals en aan de pols.
• Ernstige versuffing (stupor): De persoon beweegt extreem traag, valt steeds in slaap en reageert nauwelijks op prikkels, maar is nog niet in coma.
• Motorische uitval: Niet meer kunnen lopen of staan, volledige slapheid van de spieren (dronkemansgang is voorbij, dit is echt omvallen).
• Ernstige verwardheid en geheugenverlies: Niet meer weten waar men is (blackouts), wartaal uitslaan of agressief/emotioneel gedrag vertonen.
• Ongevoeligheid (analgesie): De persoon voelt nauwelijks pijn, bijvoorbeeld bij vallen of stoten tegen objecten.

Symptomen van een ernstige alcoholvergiftiging

In de fase van een ernstige alcoholvergiftiging wordt de situatie levensbedreigend omdat het zenuwstelsel wordt platgelegd. Dit betekent vrijwel altijd een medische noodsituatie. Iemand komt dan terecht in een coma en kan overlijden door problemen met de ademhaling. In de lijst hieronder staat een overzicht van symptomen van een ernstige alcoholvergiftiging.

• Bewusteloosheid (coma): De persoon is totaal niet meer wakker te krijgen, ook niet door pijnprikkels zoals knijpen in de huid.
• Ademhalingsdepressie: Een gevaarlijke trage ademhaling (minder dan 8 keer per minuut) of heel onregelmatig (stopt soms 10 seconden of langer).
• Blauwe verkleuring (cyanose): Lippen, vingertoppen of de huid zien er blauw of grauw uit door zuurstoftekort.
• Onderkoeling (hypothermie): De lichaamstemperatuur daalt snel en flink. De huid voelt koud en klam aan.
• Verlies van reflexen: De kokhalsreflex verdwijnt, waardoor er groot risico is op stikken in het eigen braaksel. Soms is er verlies van controle over urine en/of ontlasting.
• Insulten: Er kunnen stuiptrekkingen of epileptische aanvallen optreden. Dit gebeurt vooral bij alcoholvergiftiging van kinderen en jongeren door een te laag bloedsuiker.

Hoe herken je een alcoholvergiftiging?

Je herkent een alcoholvergiftiging door te controleren op vier kritieke signalen, waarmee duidelijk wordt dat iemand niet ‘gewoon’ een roes uitslaapt maar in mogelijk levensgevaar is.

1. Check het bewustzijn met pijnprikkels. Dit is de belangrijkste test. Iemand die slaapt, wordt wakker als je hem of haar stevig door elkaar schudt of roept. Iemand met een vergiftiging reageert niet. De persoon hard aanspreken en aan de schouders voorzichtig schudden zijn meestal voldoende. Eventueel kun je in de schouder hard knijpen of met de knokkels op het borstbeen duwen, voor een sterkere pijnprikkel. Als de persoon niet reageert op pijn, kreunt zonder wakker te worden, of direct weer wegzakt, is er sprake van bewusteloosheid/coma.
2. Check de ademhaling met de 10-secondenregel. Alcohol verdooft het ademhalingscentrum bij alcoholvergiftiging. Luister bij de mond en kijk naar de borstkas om te zien hoeveel en regelmatig iemand ademt. Wanneer de ademhaling minder dan 8 keer per minuut is, en/of er pauzes tussen zitten van meer dan 10 seconden tussen ademteugen (onregelmatige ademhaling), is er waarschijnlijk sprake van alcoholvergiftiging.
3. Check de huidtemperatuur en kleur. Door alcoholvergiftiging vernauwen de bloedvaten of valt de temperatuurregeling uit. De temperatuur en kleur van de huid kan worden bepaald door te voelen aan het voorhoofd of de handen, en naar de lippen te kijken. Er is waarschijnlijk sprake van vergiftiging als de huid koud en klam aanvoelt, de lippen of vingertoppen blauw of paarsig van kleur zijn, of er sprake is van een extreem bleke huid.
4. Check op braken zonder wakker worden. Als iemand begint te braken of kokhalzen terwijl hij of zij niet wakker wordt, werkt de beschermende hoest- en kokhalsreflex niet meer. Er is dan een acuut risico op stikken.

Voordat de symptomen van iemand met een alcoholvergiftiging écht duidelijk worden, is de situatie vaak al flink verslechterd en gevaarlijk. Onderneem direct actie wanneer één of meerdere van bovenstaande signalen zichtbaar zijn. In de tabel hieronder worden ook de verschillen tussen normale dronkenschap en alcoholvergiftiging uitgelicht.

Wat is de behandeling van een alcoholvergiftiging?

De behandeling van een alcoholvergiftiging is medische hulp in een kliniek of ziekenhuis die kan bestaan uit monitoring, een infuus, beademing, maagspoeling en dialyse. Een echte alcoholvergiftiging, waarbij iemand bewusteloos raakt of ademhalingsproblemen krijgt, kan niet zelf ’thuis’ of op een feestje worden genezen. Het is een medisch noodgeval. Wat wel ’thuis’ mogelijk is qua behandeling alcoholvergiftiging, is het bieden van eerste hulp om te voorkomen dat iemand overlijdt terwijl je op de ambulance wacht.

Behandeling thuis

Bel altijd meteen het noodnummer bij een alcoholvergiftiging, ook wanneer je twijfelt. Hierna zijn er verschillende zaken die je kunt doen terwijl je wacht op professionele zorg, volgens richtlijnen van het Rode Kruis, zoals opgesomd in de lijst hieronder.

• Breng de persoon naar een rustige en koele ruimte.
• Voorkom verdere afkoeling en bescherm de persoon met een fleece of reddingsdeken.
• Probeer de persoon bij bewustzijn te houden door deze kalmerend toe te spreken.
• Plaats de persoon in een stabiele zijligging in het geval van bewustzijnsverlies, om het gevaar van verstikking in eigen braaksel te verkleinen.
• Laat het slachtoffer niet alleen.

Behandeling in het ziekenhuis

In het ziekenhuis nemen artsen de lichaamsfuncties over die door de alcohol zijn uitgevallen, totdat de lever de alcohol heeft afgebroken. Er bestaat geen ’tegengif’ dat iemand direct nuchter maakt. In het overzicht hieronder worden mogelijke interventies bij een behandeling alcoholvergiftiging in het ziekenhuis opgesomd.

• Monitoring: De patiënt wordt aangesloten op apparatuur om hartslag, bloeddruk, zuurstofgehalte en ademhaling continu te meten.
• Infuus: Een infuus van vocht helpt om uitdroging tegen te gaan en de bloeddruk op peil te houden. Bij kinderen en jongeren wordt vaak een infuus van glucose ook gegeven, omdat bij hen de lage bloedsuikerspiegel door de alcohol sneller hersenschade kan veroorzaken. Soms wordt bij patiënten ook een infuus van kalium (zout) gegeven.
• Beademing: Als de patiënt stopt met ademen of te traag ademt (ademhalingsdepressie), wordt deze geïntubeerd en aan een beademingsmachine gelegd.
• Dialyse: In extreem zware gevallen, waarbij de concentratie alcohol dodelijk hoog is, kan nierdialyse worden ingezet om de alcohol direct uit het bloed te filteren.
• Maagspoelen: Een ingreep die vooral wordt toegepast als de alcohol nog maar net is ingenomen en de patiënt geïntubeerd is (zodat de longen beschermd zijn). Het risico op verslikking is anders groot.
• Vitamine B1: Vitamine B1 kan worden ingespoten om permanente hersenschade te voorkomen, vooral bij volwassenen met een chronische alcoholverslaving die risico lopen op het syndroom van Korsakov door een vitamine B1-tekort.

Wat is de nasleep van een alcoholvergiftiging?

De nasleep van een alcoholvergiftiging is een lichamelijk en mentaal hersteltraject van enkele dagen lang. In sommige gevallen duurt de nasleep zelfs een paar weken. De impact van de vergiftiging is namelijk enorm op het lichaam. Na de acute fase, waarin het levensgevaar is geweken en de persoon weer bij bewustzijn is, begint het herstelproces. Dit is veel ingrijpender dan iets als een kater. Het lichaam moet namelijk herstellen van een overdosis en de hersenchemie is volledig ontregeld.

Fysieke nasleep

De fysieke nasleep van een alcoholvergiftiging bestaat uit klachten die variëren van extreem ongemak tot medische complicaties. In de lijst hieronder worden mogelijke klachten tijdens de fysieke nasleep van alcoholvergiftiging opgesomd.

• Extreme uitdroging: Door de alcohol en het vele braken is de vochtbalans ernstig verstoord. Dit leidt tot zware hoofdpijn, duizeligheid en een lage bloeddruk.
• Maag- en slokdarmproblemen: Alcohol is bijtend voor de slijmvliezen. Veel mensen met alcoholvergiftiging hebben na afloop last van een acute maagslijmvliesontsteking (gastritis), volgens een studie door Koreaanse artsen uit 2021 in Molecular Medicine Reports. Dit zorgt voor brandend maagzuur en buikpijn. Door het hevige braken kan ook de slokdarm beschadigd of gescheurd zijn. Dit geeft soms bloed in het braaksel of de ontlasting.
• Longontsteking: Een van de gevaarlijkste na-effecten. Als er tijdens de bewusteloosheid braaksel in de longen is gelopen, kan dit leiden tot een ernstige longontsteking. Dit wordt vaak duidelijk 24 tot 48 uur na de vergiftiging, volgens Duitse onderzoekers van het universitair medisch centrum in Heidelberg, met koorts en benauwdheid.
• Leverpijn: De lever heeft overuren gedraaid tijdens de vergiftiging. Het kan hierdoor tijdelijk pijnlijk of gevoelig zijn. Dit gevoel verdwijnt normaal binnen een paar dagen.
• Hartritmestoornissen: Na binge drinken hebben mensen regelmatig last van kortstondige hartritmeproblemen. Dit staat ook bekend als het ‘holiday heart syndrome’. Het komt vooral voor bij mensen die een alcoholvergiftiging oplopen terwijl ze niet gewend zijn aan sterke drank of overmatig drinken.

Mentale nasleep

De mentale nasleep van een alcoholvergiftiging bestaat uit klachten die variëren van nare schuldgevoelens tot concentratieproblemen en paniekaanvallen. In de lijst hieronder worden alle klachten tijdens de mentale nasleep van alcoholvergiftiging opgesomd en toegelicht.

• Geheugenverlies: Vaak weet de persoon niets meer van de uren voorafgaand aan de vergiftiging of de ziekenhuisopname zelf. Dit gat in het geheugen zorgt voor onzekerheid en angst over wat er gebeurd of gezegd is.
• Angst en depressie: Door de vergiftiging werden de hersenen verdoofd en ontstond er een chemische onbalans. Tijdens het herstel hiervan kunnen paniekaanvallen, extreme onrust, somberheid en trillerigheid voorkomen. Dit staat ook wel bekend als een hangxiety.
• Concentratiestoornissen: ‘Brain fog’ (hersenmist) komt veel voor na een alcoholvergiftiging, volgens een studie uit 2011 in International journal of high risk behaviors & addiction. Iemand kan zich dan dagenlang moeilijk concentreren, is vergeetachtig en verwerkt informatie trager.
• Schaamte en schuldgevoel: Zeker als er een ambulance of ziekenhuisopname aan te pas kwam, worstelen veel mensen met diepe schaamte tegenover ouders, vrienden of partners.

Hoe lang duurt het herstel?

Het herstel duurt minstens een paar dagen, volgens onderzoekers van de Universiteit van Ottowa, maar sommige klachten kunnen wel wekenlang aanhouden. Herstel van alcoholvergiftiging verloopt in fasen. De precieze duur hangt af van de ernst van de vergiftiging en de algehele gezondheid van de persoon.

De eerste 24 tot 48 uur is er acuut herstel. De alcohol verlaat hierin het bloed. De dagen hierna nemen de ergste lichamelijke klachten af. Vooral de vermoeidheid blijft meestal nog even hangen. Ook de ‘hangxiety’ en somberheid kunnen tot wel een week aanhouden voordat de neurotransmitters in de hersenen weer in balans zijn. Wanneer de maagwand zwaar geïrriteerd is (gastritis), kan het een paar weken duren voordat iemand weer normaal kan eten zonder pijn.

Alcoholvergiftiging bij kinderen en jongeren

Alcoholvergiftiging bij kinderen en jongeren is een ander en vaak gevaarlijker verhaal dan bij volwassenen. Verschillen in het lichaam en de hersenen creëren eerder gevaarlijke situaties en zorgen dat de kans op zware alcoholvergiftiging groter is.

Vanwege een lager lichaamsgewicht en minder lichaamsvocht stijgt het alcoholgehalte in het bloed sneller. De lever is op jongere leeftijd nog niet volgroeid, waardoor het enzym dat alcohol afbreekt minder efficiënt werkt. Ook de hersenen zijn nog in ontwikkeling, waardoor verdovende effecten minder snel worden gevoeld. Dit maakt het makkelijker om ver voorbij de grens te gaan die een volwassene wel zou stoppen. De beloningscentra in de hersenen zijn ten slotte extra gevoelig, waardoor de kick van het drinken groter is.

Een alcoholvergiftiging op jonge leeftijd is een klap voor de hersenontwikkeling. De schade is vaak echter niet direct zichtbaar. Dit zorgt dat jongeren hun alcoholgebruik niet meteen zullen aanpassen. Regelmatig binge drinken of comazuipen op jonge leeftijd leidt echter tot structurele veranderingen in de hersenen. Onderzoek uit 2022 in het vakblad Neuroscience & Biobehavioral Reviews toont aan dat deze jongeren een lager IQ en leerproblemen krijgen. Ook neemt de kans op alcoholverslaving op latere leeftijd toe, volgens een studie uit 2014 in vabklad Alcohol.

Hoe voorkom je een alcoholvergiftiging?

Je voorkomt een alcoholvergiftiging door de piek in het bloedalcoholconcentratie (BAC) zo laag mogelijk te houden. Dit wordt bereikt door het vertragen van de opname van alcohol en de lever de tijd te geven om zijn werk te doen. De lijst met praktische tips hieronder helpt bij het voorkomen van een alcoholvergiftiging.

• Leg een stevige bodem met vet en koolhydraten. Voedsel in de maag werkt als een buffer en zorgt dat de alcohol langzamer in het bloed wordt opgenomen.
• Hanteer de 1-om-1 regel (water-wissel). Drink na elk glas alcohol direct een glas water of frisdrank. Hiermee wordt het drinktempo afgeremd, de vochtbalans op peil gehouden en de alcohol in de maag verdund.
• Weiger drankspelletjes en wedstrijden. Hierdoor krijg je anders in zeer korte tijd een enorme hoeveelheid alcohol binnen. De klap hiervan komt bovendien pas wat later.
• Respecteer de lever. De lever heeft ongeveer 1 tot 1,5 uur nodig om één standaardglas alcohol af te breken. Probeer niet sneller te drinken dan de lever kan verwerken.
• Laat je glas niet ‘bijschenken’. Drink een glas helemaal leeg voordat je een nieuwe neemt. Anders raak je het overzicht kwijt en heb je geen idee hoeveel standaardglazen je daadwerkelijk op hebt.
• Wees alert bij thuisschenken. Wees je ervan bewust dat een glas thuis vaak veel voller wordt geschonken dan in de kroeg.
• Combineer nooit met drugs of medicijnen. Gebruik geen alcohol als je medicijnen slikt (vooral kalmeringsmiddelen of pijnstillers) en combineer niet met drugs. Oppepmiddelen (zoals cocaïne of XTC) voorkomen de verdovende effecten van alcohol, waardoor je langer doorgaat met drinken. Dempendende middelen zoals GHB vergroten de kans op ernstige gevolgen zoals een ademstilstand.

Hulp bij alcohol problemen

Maak jij je zorgen over jouw eigen alcoholgebruik, of dat van een vriend, familielid, collega of bekende? Er is hulp beschikbaar. Het overgrote deel van de mensen met een verslaving komt niet op eigen kracht van het probleem af. Professionele hulp geeft verreweg de grootste kans op herstel. Zo kun je de controle terugkrijgen over je alcoholgebruik én je leven. Hoe eerder je hulp aanneemt, hoe groter de kans op een succesvol herstel, volgens een Amerikaanse meta-studie naar behandelresultaten door onderzoeker William White.

De eerste stap bij een alcoholprobleem is in de meeste gevallen om contact op te nemen met de huisarts. Deze kan medicatie voorschrijven zoals Antabus en Campral. Wanneer de problematiek dieper zit, verwijst de huisarts vaak door naar specialistische hulp. Een psycholoog of verslavingskliniek bieden effectieve, gerichte therapieën om de oorzaken van het drinken weg te nemen. Ook zijn er mogelijkheden om laagdrempelig te werken aan het probleem, zoals bijeenkomsten van de Anonieme Alcoholisten.

Heb je twijfels over welke behandeloptie het meest geschikt is voor jouw specifieke situatie? Bel onze telefonische hulplijn 020 – 532 0030 en krijg een persoonlijk advies voor jouw situatie van onze medewerkers. Zoek je direct professionele hulp nodig? Gebruik dan het overzicht van klinieken op deze website om er een in jouw regio te vinden.

Lees hier meer over hulp bij alcoholverslaving.

Veelgestelde vragen