ALAT-waarde: Betekenis, normaalwaarden en oorzaken van verhoging

ALAT (alanine-aminotransferase) is een enzym dat vrijwel alleen in de levercellen voorkomt. Bij beschadigde levercellen lekt ALAT in de bloedbaan. Een hoge ALAT-waarde in een bloedtest is daarom een directe indicator van leverbeschadiging. Dit kan het gevolg zijn van alcoholgebruik, leververvetting en bepaalde medicijnen.

Deze pagina geeft een overzicht van wat normale ALAT-waarden zijn voor mannen en vrouwen, legt uit wat een verhoogde of verlaagde ALAT-waarde betekent en de mogelijke oorzaken hiervan, en bespreekt wat je zelf kunt doen om de ALAT-waarde te verlagen.

Wat is ALAT?

ALAT is een enzym dat vooral in de lever voorkomt. ALAT (afkorting voor Alanine Aminotransferase) is belangrijk bij de omzetting van aminozuren (bouwstenen van eiwitten) in energie. Deze rol kan het niet goed uitvoeren wanneer iemand last heeft van leverproblemen. Wanneer levercellen beschadigd raken, komt het enzym ALAT namelijk vrij in de bloedbaan. Zo ontstaat er een tekort van het enzym in de lever.

De ALAT-waarde in het bloed is een goede indicatie van een mogelijk ontstoken of beschadigde lever, volgens een studie uit 2015 in Journal of Biomedical Informatics. ALAT (alanineaminotransferase) staat in de medische wereld ook wel bekend onder de oude term SGPT. Soms staat op een bloedonderzoek daarom ALAT (SGPT).

Een bloedonderzoek ALAT wordt meestal aangevraagd door een arts bij vermoedens of controles van een leveraandoening of leverschade (bijvoorbeeld door overmatig alcoholgebruik), bij vage klachten zoals langdurige vermoeidheid of misselijkheid, of als controle bij medicijngebruik dat de lever belast. Regelmatige metingen van de ALAT-waarden helpen een arts te begrijpen of er veranderingen zijn in de leverfunctie, volgens een studie uit 2012 in vakblad Journal of hepatology.

DIRECT IEMAND AAN DE LIJN?

Bel voor advies

020 - 532 0030
Ma-Vrij van 07:00 - 22:00

Wat zijn normale ALAT-waarden?

Normale ALAT-waarden zijn verschillend tussen laboratoria en variëren ook op basis van leeftijd en geslacht, volgens Duitse onderzoekers in Clinical Gastroenterology and Hepatology. De ALAT-waarde wordt uitgedrukt in eenheden per liter (U/L). In de tabel hieronder wordt per groep patiënten getoond wat een normale ALAT-waarde in serum is.

Een laboratorium vermeldt op de uitslag altijd de eigen referentiewaarden. Een kleine afwijking boven of onder de norm is meestal niet zorgwekkend. Dit kan het gevolg zijn van normale dagelijkse schommelingen, intensieve lichamelijke activiteit in de uren voor de bloedafname, of het tijdstip van de test.

Naast leeftijd, geslacht en lichamelijke inspanning zijn er ook andere factoren die de ALAT-waarden kunnen beïnvloeden, zoals hieronder opgesomd en toegelicht.

• Medicatie: Bepaalde medicijnen kunnen de lever extra belasten waardoor levercellen geïrriteerd raken, zoals hoge doseringen paracetamol, antibiotica of cholesterolverlagers. Dit veroorzaakt vaak een milde tot matige stijging van de ALAT-waarden tussen de 50 en 150 U/L.
• Dieet: Structureel te veel suikers en verzadigde vetten kan leiden tot niet-alcoholische leververvetting, volgens een studie naar fructose en suiker uit 2018 in Journal of hepatology. Dit belast de lever chronisch en veroorzaakt meestal een langdurige verhoging van de ALAT-waarde tussen de 50 en 150 U/L.
• Gezondheidsproblemen (niet gerelateerd aan de lever): Aandoeningen zoals een trage schildklier, hartfalen of aanzienlijke spierschade kunnen sporen van enzymen in het bloed lekken. De stijging van de ALAT-waarden is in deze gevallen meestal beperkt en blijft onder de 100 U/L.
• Alcoholgebruik: Overmatig alcoholgebruik zorgt voor voortdurende schade aan de levercellen. Bij chronisch alcoholmisbruik of beginnende alcoholische hepatitis uit zich dit in een flinke stijging van de ALAT-waarden, gemiddeld tussen de 100 en 300 U/L.

Wat betekent een lage ALAT-waarde?

Een lage ALAT-waarde betekent in de meeste gevallen dat de lever gezond is en goed functioneert. Sommige ALAT-waarden zijn echter zo laag dat er mogelijk andere gezondheidsproblemen spelen. Een klinisch opvallend lage ALAT-waarde is meestal minder dan 7 U/L, volgens een studie uit 2024 in Journal of clinical and translational hepatology.

Een aantal specifieke situaties en medische condities kunnen leiden tot zo’n afwijkend lage ALAT-waarde. De meest voorkomende oorzaak is een tekort aan vitamine B6, volgens een Koreaanse studie onder ouderen uit 2020 in Geriatrics & Gerontology International. Het enzym ALAT heeft deze vitamine nodig om te functioneren en in het bloed gemeten te worden. Bij onvoldoende vitamine B6 daalt daarom de meetbare activiteit van het enzym. Andere mogelijke oorzaken van een lage waarde zijn langdurige nierdialyse of ernstige ondervoeding. Deze oorzaken verstoren namelijk de aanmaak van eiwitten en enzymen in het lichaam.

Een lage ALAT-waarde is in de meeste gevallen geen reden tot zorgen, in tegenstelling tot een verhoogd ALAT. Lage afwijkende ALAT-waarden hebben van zichzelf geen directe negatieve gevolgen voor de gezondheid en vereisen daarom ook vrijwel nooit een behandeling, volgens een studie uit 2018 door onderzoekers van het Amerikaanse National Institute on Aging. De uitzondering hierop is wanneer de lage ALAT-waarde onderdeel is van een ernstig ziektebeeld zoals extreme ondervoeding.

Wat zijn hoge ALAT-waarden en wat is de oorzaak?

Hoge ALAT-waarden zijn voor mannen gemiddeld meer dan 45 U/L en voor vrouwen meer dan 34 U/L, volgens een studie uit 2022 in vakblad BMJ Open Gastroenterology. Een te hoge ALAT-waarde kan wel afhankelijk zijn van de maatstaf die een laboratorium hanteert. Deze verschillen tussen laboratoria een paar eenheden per liter (U/L).

Oorzaken van een hoge ALAT-waarde liggen meestal bij aandoeningen of leefstijlfactoren waardoor de lever beschadigd raakt. In de lijst hieronder worden alle veel voorkomende oorzaken van hoge ALAT-waarden opgesomd en toegelicht.

• Overmatig alcoholgebruik: Overmatig alcoholgebruik zorgt dat de levercellen beschadigd raken. Uiteindelijk leidt dit tot alcoholische leververvetting, leverontsteking (alcoholische hepatitis) en levercirrose. Door een beschadigde lever lekt ALAT het lichaam in en stijgt de waarde.
• Virale hepatitis: Infecties met hepatitis B of C virus veroorzaken ontstekingen in de lever. Bij acute virale hepatitis kunnen de ALAT-waarden enorm pieken (soms ver boven de 1000 U/L). Chronische hepatitis C infectie kan zorgen voor een langdurige, mildere verhoging.
• Niet-alcoholische leververvetting: Niet-alcoholische leververvetting (NAFLD/MASLD) is een vetophoping in de levercellen die niet wordt veroorzaakt door alcohol. Vaak is de aandoening het gevolg van overgewicht, een ongezond dieet of diabetes type 2. Deze vorm van leververvetting is tegenwoordig een veel voorkomende oorzaak van milde verhoogde waarden, volgens een studie uit 2012 in Clinical liver disease.
• Medicatie: Het gebruik van bepaalde medicijnen of een acute overdosis (zoals bij paracetamol) zorgt dat levercellen in hoog tempo afbreken.
• Levercirrose: Levercirrose is een vergevorderd stadium van leverschade waarbij littekenweefsel ontstaat op de lever. Het zorgt dat nog meer ALAT-enzymen vrijkomen in het bloed.

Wat betekent een ALAT-waarde van 50, 100 of hoger?

Een ALAT-waarde van 50, 100 of hoger betekent dat de lever beschadigd is of niet goed functioneert. Voor de ernst van verhoogde waarden kijkt een arts vooral naar de factor waarmee deze hoger is dan de normale ALAT-waarde. In de tabel hieronder wordt een overzicht gegeven wat verhoogde waarden kunnen betekenen.

Wat als alcohol de oorzaak is van je verhoogde ALAT-waarde?

Een verhoogde ALAT-waarde als oorzaak van alcohol is een belangrijk waarschuwingssignaal van het lichaam. Het betekent dat de lever actief wordt overbelast door voortdurend giftige stoffen af te breken vanwege de alcoholinname. Ook geeft het aan dat er sprake is van beginnende of gevorderde leverschade door alcohol, zoals alcoholische leververvetting of leverontsteking, volgens Amerikaanse onderzoekers in een studie uit 2020 in Hepatology.

De lever heeft een groot zelfherstellend vermogen. Bij lichte tot matige leverschade kunnen de ALAT-waarden weer terugkeren naar normale niveaus, wanneer iemand volledig stopt met het drinken van alcohol, volgens een studie uit 2021 in Alcohol research: current reviews. Vaak is binnen enkele weken tot maanden na het stoppen al een aanzienlijke daling van de enzymwaarden in het bloed te zien.

Blijkt het stoppen of minderen met alcohol op eigen houtje moeilijk of onmogelijk? Een afwijkende bloeduitslag is dan een belangrijk moment om in te grijpen en professionele hulp te zoeken, voordat leverschade verergert. Een huisarts kan medicatie tegen alcohol voorschrijven die helpt met cravings en de belonende effecten van alcohol. Als er sprake is van afhankelijkheid, is psychologische hulp belangrijk. Gedragstherapie helpt met het begrijpen van triggers om te drinken en leert aan hoe hiermee om kan worden gegaan.

Lees ook onze pagina over stoppen met alcohol en wanneer ben je een alcoholist?

Verhoogde ALAT-waarden en rijgeschiktheid

Het CBR (Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen) hecht veel belang aan de ALAT-waarde wanneer vermoedens bestaan van alcoholmisbruik. Een verhoogde ALAT-waarde is namelijk een sterke indicator van een alcoholverslaving, volgens biochemicus Pekka Sillanaukee in Alcohol and Alcoholism. Daarnaast kan een hoge ALAT-waarde indirect symptomen veroorzaken die de rijgeschiktheid beïnvloeden, zoals vermoeidheid, verminderde concentratie en andere symptomen.

De grens die het CBR hanteert voor afwijkende ALAT-waarden komt grofweg overeen met de standaard referentiewaarden van laboratoria. Een uitslag boven de 45 eenheden per liter (U/L) wordt door de keurend arts als verhoogd beschouwd. Dit hoeft echter niet meteen te betekenen dat iemand ook wordt afgekeurd.

Het CBR kijkt namelijk niet alleen naar de ALAT-waarde om mogelijke alcoholgerelateerde leverschade vast te stellen. In het verplichte bloedonderzoek combineert het CBR de ALAT-waarde ook met twee andere indicatoren: de gamma-GT-waarde (een enzym dat erg gevoelig is voor alcohol) en de MCV-waarde (de gemiddelde grootte van de rode bloedcellen, die vaak toeneemt bij overmatig drinken). Samen vormen deze waarden een betrouwbaar bewijs van structureel alcoholmisbruik.

Hoe kun je de ALAT-waarde verlagen?

Je kunt de ALAT-waarde verlagen door aanpassingen in de levensstijl en het volgen van een behandeling. Veel hangt af van de reden(en) voor de verhoogde ALAT-activiteit in het bloed. Wanneer de oorzaak hiervan alcoholmisbruik is, zal het stoppen of matigen van alcoholgebruik helpen om de lever te herstellen en de ALAT-waarden te verlagen. Ook gezonde aanpassingen in het dieet en de hoeveelheid lichaamsbeweging kunnen bijdragen aan lage ALAT-waarden, volgens een studie uit 2010 in European Journal of Clinical Nutrition. Zeker als eerst sprake was van extreem overgewicht en een ongezonde leefstijl. Zelfzorg speelt dan ook een grote rol.

Wanneer de verhoogde ALAT-waarden verschillende oorzaken hebben, waaronder onderliggende aandoeningen, is medische interventie vaak noodzakelijk. Zo kan medicatie helpen met het herstellen van beschadigde levercellen en het bestrijden van onderliggende gezondheidsproblemen.

Concrete stappen om de ALAT-waarde te verlagen

In de lijst hieronder worden praktische, concrete stappen gegeven om de ALAT-waarde te verlagen.

• Alcoholgebruik beperken of stoppen (bij overmatig drinken): De meest effectieve maatregel bij overmatig drinken. De lever heeft een groot herstellend vermogen, waardoor de ALAT-waarde vaak al binnen enkele weken na het stoppen merkbaar daalt.
• Gewicht verminderen (bij overgewicht): Een gewichtsverlies van 5 tot 10% kan leververvetting al significant verminderen, volgens de Spaanse onderzoeker en MDL-arts Manuel Romero-Gómez in Journal of hepatology. Overgewicht is tegenwoordig een van de meest voorkomende oorzaken van leverklachten en draagt bij aan verhoogde waarden.
• Medicatie evalueren: Bepaalde voorgeschreven medicijnen verhogen de ALAT-waarde. Bespreek samen met een arts of in dat geval een dosisaanpassing of een alternatief medicijn mogelijk is.
• Voeding aanpassen: Beperk bewerkte producten, toegevoegde suikers en verzadigd vet. Een levervriendelijk dieet bestaat uit meer groenten, (vette) vis en volkorenproducten.
• Regelmatig bewegen: Minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week helpt direct om leververvetting te verminderen, volgens Australische gezondheidsexperts in Sports Medicine. Ook als er geen sprake is van gewichtsverlies.
• Vermijden van leverbelastende middelen: Vermijd hoge doseringen paracetamol, het gebruik van anabole steroïden en bepaalde kruidensupplementen (zoals kava, groene thee-extracten en kratom). Deze belasten de lever direct en kunnen de ALAT-waarde verhogen.

Veelgestelde vragen over de ALAT waarde